Ինչպե՞ս է իրական պետական ծրագիրը վերածվում բոլորին գումար բաժանելու խոստման, գիտաժողովի հայտարարությունը՝ քաղաքական մեղադրանքի, իսկ իրական խոսքը՝ հորինված մեջբերման։ Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն՝ Հայաստան կազմակերպության՝ օգոստոսից հրապարակած ուսումնասիրություններն ու կրթական նյութերը հնարավորություն են տալիս հետևել այս մեխանիզմներին։
Այս քրոնիկան համադրում է մեր կայքում հրապարակված ընտրված ստուգումները և վերլուծությունները՝ ներկայացնելով տարածված պնդումները, դրանց ստուգման արդյունքներն ու մոլորեցման եղանակները։ Այն ներառում է նաև ավելի վաղ շրջանառված պատմություններ, որոնք ուսումնասիրվել են նշված ժամանակահատվածում։
Օգոստոսի 16․ մինչև 2 միլիոն դրամ աջակցություն՝ ո՞ւմ և ի՞նչ պայմաններով
Սոցիալական ցանցերում տարածվող հրապարակումը ներկայացնում էր, թե կառավարությունը պատրաստվում է 63 տարեկանից բարձր քաղաքացիներին տրամադրել մինչև 2 միլիոն դրամ։ Վարչապետի լուսանկարը և դրամական աջակցության մասին ձևակերպումը կարող էին ստեղծել համընդհանուր վճարի սպասում։
Մեր ուսումնասիրած նախագծում, սակայն, խոսքը 63–72 տարեկան քաղաքացիների տնտեսական և բիզնես նախաձեռնություններին նպատակային աջակցության մասին էր։ Նախատեսվում էին հայտերի ներկայացում, գնահատում և գումարի օգտագործման պայմաններ։ Նախագիծը չէր նախատեսում յուրաքանչյուր տարեց քաղաքացու ավտոմատ վճարում կամ կենսաթոշակի փոխարինում։
Սա իրական տեղեկությունից էական պայմանները հեռացնելու օրինակ է։ Մինչև 2 միլիոն դրամի հնարավոր աջակցությունը ներկայացվում էր այնպես, որ դրա նպատակը և շահառուների շրջանակը մնում էին անտեսանելի։
Ամբողջական ուսումնասիրությունը։
Օգոստոսի 17․ «անվճար ստուգումից» դեպի թանկարժեք առաջարկ
Առողջապահական գովազդների մասին մեր նյութը նկարագրում է մանիպուլյատիվ վաճառքի հերթականությունը՝ անվճար խորհրդատվության առաջարկ, առողջական խնդրի մասին անհանգստության ստեղծում և շտապ գնում կատարելու հորդոր։
Ուսումնասիրության մասնակիցներից մեկը պատմել էր նման առաջարկից հետո մոտ 200 հազար դրամ ծախսելու մասին՝ առանց ակնկալվող արդյունքի։ Այդ վկայությունը չի ապացուցում, որ առաջարկված միջոցն է առաջացրել առողջական վիճակի վատացումը, սակայն ցույց է տալիս ֆինանսական ծախսի և մասնագիտական օգնությանը ուշ դիմելու խնդիրը։
Այս հրապարակումը մեկ կոնկրետ ապրանքի վերաբերյալ բժշկական եզրակացություն չէ։ Այն ուշադրություն է հրավիրում այն իրավիճակների վրա, երբ ստուգելի տեղեկությանը փոխարինում են վախը, «հրաշք բուժման» խոստումը և շտապողականությունը։
Օգոստոսի 20․ հակաեվրոպական պատմություններ՝ տարբեր վախերի շուրջ
Մեր վերլուծությունը համադրում է ավելի վաղ տարածված երեք պատմություն՝ եվրոպական ուղղությունը ներկայացնելով որպես կրոնական ինքնության, ժողովրդագրական անվտանգության կամ տնտեսական կայունության սպառնալիք։
Դրանց թվում էր պնդումը, թե Հայաստանը գաղտնի համաձայնել է ընդունել 250 հազար միգրանտի։ Միջազգային Lead Stories-ի ստուգումը պարզել էր, որ այդ պատմությունը ներկայացնող տեսանյութը, հակառակ օգտագործված լոգոյին, չէր պատրաստվել «Armenian Mirror-Spectator» պարբերականի կողմից։
Ընտրված դեպքերի համադրությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է նույն քաղաքական գործընթացը ներկայացվել տարբեր մտահոգությունների միջոցով։ Սակայն այն ինքնին չի ապացուցում, որ յուրաքանչյուր պատմություն ստեղծվել է հատուկ սահմանված լսարանի համար։
Մեր վերլուծությունը և Lead Stories-ի ստուգումը։
Օգոստոսի 26․ տեխնոլոգիական նախագիծը՝ ռազմական սպառնալիքի պատմության մեջ
Հուլիսին շրջանառված տեսանյութը ներկայացվում էր որպես իրանական ռազմական սպառնալիք։ Դրան կից գրառումներում Հրազդանի մոտ կառուցվող Firebird-ի արհեստական բանականության տվյալների կենտրոնին վերագրվում էր ԱՄՆ ռազմական գործողությունների համար թիրախավորման տվյալներ տրամադրելու գործառույթ։
Օգոստոսին հրապարակված մեր ուսումնասիրության համաձայն՝ բաց աղբյուրներում այդ ռազմական գործառույթը հաստատող ապացույց չէր հայտնաբերվել։ Չէր հաստատվել նաև տեսանյութի պաշտոնական իրանական ծագումը։
Այսպիսով, իրական տեխնոլոգիական նախագծի գոյությանը ավելացվել էր չհաստատված ռազմական նշանակություն։ Այստեղ ստուգման արդյունքը պետք է ձևակերպել ճշգրիտ՝ պնդումները չեն հաստատվում ուսումնասիրված հրապարակային աղբյուրներով։
Ամբողջական ուսումնասիրությունը։
Օգոստոսի 30․ գիտաժողովի հրավերից՝ քաղաքական մեղադրանք
Օգոստոսի 12-ին տարածված լուրը ներկայացնում էր, թե ԵՊՀ-ն Ադրբեջանի պատմությանը նվիրված գիտաժողով է կազմակերպում։
Մեր ուսումնասիրած հայտարարության համաձայն՝ կազմակերպիչը Հարավային Կովկասի ամերիկյան հետազոտական ինստիտուտն էր՝ ARISC-ը, իսկ թեման ընդգրկում էր Հարավային Կովկասի պատմությունը, քաղաքականությունը, մշակույթն ու հասարակությունը՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի վերաբերյալ։ ԵՊՀ-ի կայքում հրապարակվել էր մասնակցության հրավերը։
Մոլորեցումը կառուցվել էր երկու փոփոխության վրա՝ հայտարարություն հրապարակող համալսարանը ներկայացվել էր որպես կազմակերպիչ, իսկ տարածաշրջանային թեման նեղացվել էր մինչև մեկ երկիր։ Դրան հաջորդած քաղաքական մեկնաբանությունները պետք է տարբերակել ստուգելի փաստերից։
Ամբողջական ուսումնասիրությունը։
Սեպտեմբերի 17․ կեղծ լուրերից՝ վստահելի թվացող աղբյուրների ստեղծում
Մեր հրապարակումն անդրադառնում է Վիքիպեդիայի նմանությամբ տեղեկատվական կայքեր ստեղծելու ծրագրին, որը նկարագրված էր ռուսական Social Design Agency-ի արտահոսած փաստաթղթերում։
Bloomberg-ի հունիսյան հետաքննության համաձայն՝ նախատեսվում էր Հայաստանին վերաբերող բովանդակության միջոցով հասնել նաև որոնողական համակարգերին և ԱԲ համակարգերին։ Հետաքննությունը հայտնաբերել էր մի շարք կայքեր, սակայն նախատեսված նպատակը չպետք է նույնացնել արդեն հաստատված ազդեցության հետ․ խոշոր ԱԲ համակարգերի պատասխանների վրա իրական ազդեցությունը մեր հրապարակման մեջ հաստատված արդյունք չի ներկայացվում։
Այս դեպքը բացահայտում է լրացուցիչ վտանգ՝ մանիպուլյացիայի ենթարկվել կարող է ոչ միայն առանձին լուրը, այլև այն աղբյուրը, որից հետագայում օգտվում են մարդիկ և թվային համակարգերը։
Մեր հրապարակումը և Bloomberg-ի հետաքննության վերահրատարակումը։
Սեպտեմբերի 21․ Փաշինյանին վերագրված հորինված խոսք
Սեպտեմբերի սկզբին սոցիալական ցանցերում տարածվել էր Փաշինյանին վերագրվող մեջբերում՝ Ղազախստանի նախագահի և հանրաքվեների մասին։
Մեր հրապարակման համաձայն՝ սեպտեմբերի 3-ի իրական ճեպազրույցի պատասխանը փոփոխվել և լրացվել էր արտահայտություններով, որոնք բնօրինակում չկան։ Համապատասխան հատվածում վարչապետը չէր հիշատակել Ղազախստանը կամ Տոկաևին։
Այս օրինակում իրական անձը, լուսանկարը և քաղաքական իրադարձությունը օգտագործվել էին նոր, հորինված խոսքին հավաստիության տեսք տալու համար։ Տարբեր հաշիվներով նույն տեքստի տարածումը սկզբնաղբյուրի հաստատում չէ։
Սեպտեմբերի 23․ նախկին գերիների իրավունքների մասին պատմության աղավաղում
Սեպտեմբերի 20-ին տարածված տեսանյութում ներկայացվում էր, թե չորս նախկին հայ գերիներ հրաժարվել են Ադրբեջանի դեմ ՄԻԵԴ դիմելուց։
Մեր ուսումնասիրության համաձայն՝ Լապշինի հայտարարությունը վերաբերում էր երեք անձի հրաժարվելուն, իսկ չորրորդի՝ Գևորգ Սուջյանի հետագա քայլերի մասին նա տեղեկություն չուներ։ Սուջյանը դեռ սեպտեմբերի 19-ին հրապարակայնորեն հայտնել էր, որ իր դիմումը ներկայացվել և ընդունվել է։
Միաժամանակ ազդեցիկ անձի խորհրդով դիմումներից հրաժարվելու մասին Լապշինի պնդումը հրապարակային ապացույցով հաստատված չէր։ Հետևաբար անհրաժեշտ էր առանձնացնել նրա հայտարարությունը, Սուջյանի հրապարակային տեղեկությունը և տեսանյութի ավելացրած կամ փոփոխած բովանդակությունը։
Ամբողջական ուսումնասիրությունը։
Հոկտեմբերի 5․ տեսածը դեռ իսկության ապացույց չէ
Քրոնիկայի վերջին հատվածը կրթական է։ Մեր «Deepfake․ երբ աչքերիդ էլ չես կարող վստահել» տեսանյութը բացատրում է, թե ինչպես կարող են ստեղծված կամ փոփոխված պատկերն ու ձայնը նմանակել իրական մարդու։
Սա առանձին բացահայտված միջադեպի ստուգում չէ, այլ գործնական հիշեցում՝ ստուգել առաջին հրապարակողին, փնտրել ամբողջական տեսագրությունը և համադրել պաշտոնական աղբյուրների հետ։ Միայն տեսանելի տեխնիկական թերությունների բացակայությունը չի հաստատում տեսանյութի իսկությունը։
Քրոնիկայի ընդհանուր դիտարկումը
Ընտրված հրապարակումների համադրությամբ՝ մոլորեցնող բովանդակությունը հաճախ կառուցվում է իրական հիմքի վրա։ Պետական նախագիծը գոյություն ունի, բայց դրա պայմանները բաց են թողնվում։ Գիտաժողովի հայտարարությունը իրական է, բայց փոխվում են կազմակերպիչն ու թեման։ Պաշտոնյան խոսել է, բայց նրան վերագրվում են ուրիշ բառեր։
Ուստի փաստերի ստուգման հիմնական հարցը միայն «ճի՞շտ է, թե՞ սխալ» չէ։ Անհրաժեշտ է նաև պարզել՝ ինչն է փոփոխվել, ինչ պայման է բաց թողնվել, և որտեղ է փաստը փոխարինվել ենթադրությամբ։ Այդ տարբերակումը թույլ է տալիս պաշտպանել հանրային քննարկումը՝ պահպանելով քննադատության իրավունքն ու ստուգելի տեղեկության պահանջը։
ISHR Հայաստան թիմ
Նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
