Փաստերի և քաղաքական նարատիվների վերլուծություն
2026 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Հայաստանի Ազգային ժողովը 63 կողմ և 32 դեմ ձայներով հավանություն տվեց TRIPP՝ «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» նախագծի վերաբերյալ հայ-ամերիկյան ռազմավարական համագործակցության շրջանակային համաձայնագրի վավերացմանը։ Կողմ քվեարկեց «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցությունը, դեմ՝ ընդդիմադիր «Ուժեղ Հայաստան» և «Հայաստան» խմբակցությունները։ Քննարկումը տեղի էր ունեցել նախորդ օրը։
Քվեարկությունը բացահայտեց ավելի խորքային տարաձայնություն․ ինչպե՞ս պետք է Հայաստանը դուրս գա տրանսպորտային մեկուսացումից, ընդլայնի արտաքին գործընկերությունները և իր տարածքով անցնող հաղորդակցությունները ծառայեցնի սեփական պետական շահերին։
Համաձայնագրին դեմ քվեարկելը փաստ է։ Այն «Հայաստանի ինքնիշխանությանը դեմ քվեարկություն» անվանելը քաղաքական գնահատական է։ Այդ գնահատականի համոզչությունը կախված է նրանից, թե որքան հստակ են ներկայացվում փաստաթղթի բովանդակությունը, ընդդիմության հիմնավորումները և առաջարկվող այլընտրանքի հետևանքները։
Նախապատմությունը․ ապաշրջափակման հարցից մինչև հայ-ամերիկյան նախագիծ
Տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացման հարցը նոր չէ։ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության 9-րդ կետը նախատեսում էր տարածաշրջանի տնտեսական և տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակում։ Հայաստանը պետք է երաշխավորեր Ադրբեջանի արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի միջև հաղորդակցության անվտանգությունը, իսկ տրանսպորտային հաղորդակցության վերահսկողությունը վերապահվում էր Ռուսաստանի ԱԴԾ սահմանապահ ծառայության մարմիններին։ Այդ կետում Հայաստանի տարածքով անցնող ճանապարհը «միջանցք» չէր անվանվում։
Հետագա բանավեճի առանցքը դարձավ հաղորդակցության իրավական և քաղաքական ռեժիմը․ ո՞վ է վերահսկելու ճանապարհը, ո՞ւմ օրենքներն են գործելու, և արդյո՞ք Հայաստանը պահպանելու է իր պետական լիազորությունները։
2025 թվականի օգոստոսի 8-ի վաշինգտոնյան հռչակագիրը հաղորդակցությունների բացման գործընթացը տեղափոխեց նոր դիվանագիտական շրջանակ։ Նույն հանդիպման ընթացքում նախաստորագրվեց նաև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի տեքստը։ Հռչակագիրն առանձին արձանագրում էր դրա ստորագրման և վերջնական վավերացման ուղղությամբ աշխատանքը շարունակելու անհրաժեշտությունը։ Հետևաբար նախաստորագրումը և ուժի մեջ մտած խաղաղության պայմանագիրը տարբեր փուլեր են։
2026 թվականի հունվարին հրապարակվեց TRIPP-ի իրականացման հայ-ամերիկյան շրջանակը։ Այն ինքնին իրավական պարտավորություններ չէր սահմանում, այլ նկարագրում էր նախաձեռնության կառուցվածքը, նպատակներն ու նախատեսվող գործառույթները։ Հայաստանի համար նշվում էին տարանցիկ դերակատարության մեծացումը, ներդրումների ներգրավումը, արտահանման հնարավորությունների ընդլայնումը և սահմանային կառավարման կարողությունների զարգացումը։
Այս փուլերը պետք է տարբերակել․ քաղաքական հռչակագիր, իրականացման շրջանակ, միջպետական համաձայնագիր և հետագա գործնական պայմանագրեր։ Դրանք մեկ ընդհանուր «ճանապարհի գործարք» ձևակերպման մեջ միավորելը դժվարացնում է հասկանալը, թե որ փաստաթուղթն ինչ է իրականում նախատեսում։
Ի՞նչ է ամրագրում համաձայնագիրը
ՀՀ արտաքին գործերի նախարարության հրապարակած շրջանակային համաձայնագրով նախատեսվում է Հայաստանում գրանցվող համատեղ ընկերություն՝ ամերիկյան կողմի 74 և Հայաստանի 26 տոկոս մասնակցությամբ։ Սկզբնական ժամկետը 49 տարի է։ Եվս 50 տարով երկարաձգումը պահանջում է փոխադարձ համաձայնություն, որի դեպքում Հայաստանի բաժնեմասը նախատեսվում է հասցնել 49 տոկոսի։
Փաստաթուղթը պահպանում է Հայաստանի ինքնիշխանությունը, սահմանային ու մաքսային իրավասությունները և արտակարգ իրավիճակներում հայկական մարմինների առաջնայնությունը։ Միաժամանակ նախատեսում է բացառիկ հողօգտագործման ու զարգացման իրավունքներ, որոշ հարկային արտոնություններ և առանձին ոլորտներում օրենսդրական շեղումներ սահմանելու պարտավորություն։ Որոշ կարևոր կորպորատիվ հարցերի համար նախատեսվում են փոխադարձ համաձայնություն պահանջող մեխանիզմներ։
Այս բովանդակությունը պահանջում է երկու հարցերի առանձին քննություն․ պահպանվո՞ւմ են պետության ինքնիշխան լիազորությունները, և արդյո՞ք ներդրումային պայմանները տնտեսապես ու կառավարչական առումով շահավետ են։
Ընկերությունում վերահսկիչ բաժնեմաս ունենալը ինքնաբերաբար չի նշանակում պետական տարածքի նկատմամբ ինքնիշխանություն ստանալ։ Նույն կերպ ինքնիշխանության պահպանման դրույթը չի վերացնում ֆինանսական պայմանները, արտոնությունները և երկարաժամկետ պարտավորությունները մանրակրկիտ ուսումնասիրելու անհրաժեշտությունը։
Ի՞նչ էր ասում ընդդիմությունը
«Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Աննա Գրիգորյանը պնդել է, որ փաստաթղթում Ադրբեջանի շահերն ավելի հստակ են արտահայտված, քան Հայաստանի շահերը։ Նրա հարցադրումները վերաբերում էին Հայաստանի ակնկալվող տնտեսական օգուտներին, փոխադարձությանը և սահմանային ու մաքսային ընթացակարգերին։
«Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Նարեկ Կարապետյանի ներկայացրած դիրքորոշմամբ՝ նախագիծը չպետք է գործարկվի մինչև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը։ Իշխանության պատասխանը եղել է այն, որ հաղորդակցությունների բացումը կարող է ինքնուրույն նպաստել խաղաղության հաստատմանը և չպետք է ամբողջությամբ կախված լինի պայմանագրի ստորագրումից։
Հետևաբար ընդդիմության դիրքորոշումը ներկայացնելիս անհրաժեշտ է պահպանել տարբերությունը՝ նախագծի սկզբունքային մերժման և դրա գործարկումը լրացուցիչ պայմանների հետ կապելու միջև։ Դրանք կարող են հանգեցնել նույն՝ «դեմ» քվեին, բայց քաղաքական հիմնավորումներով նույնական չեն։
Փոխադարձության հարցը իրական է, և այն պետք է հստակ պատասխան ստանա
Համաձայնագրի շուրջ ամենաէական հարցերից մեկը Հայաստանի քաղաքացիների և բեռների՝ Ադրբեջանի տարածքով երթևեկության պայմաններն են։ «Ազատության» հաղորդմամբ՝ քվեարկության պահին այդ ընթացակարգերը դեռ հստակեցված չէին։ Հայկական կողմի՝ Նախիջևանով անցման տեխնիկական պայմանները ևս մնում էին հետագա քննարկումների առարկա։
Այս հարցը չի կարելի շրջանցել միայն այն հիմնավորմամբ, որ նախագիծը ռազմավարական նշանակություն ունի։ Փոխադարձությունը պետք է դառնա ստուգելի պայմանավորվածություն՝ հասկանալի անցման կանոններով, վճարներով, անվտանգության ընթացակարգերով և վեճերի լուծման մեխանիզմներով։
Միաժամանակ չհստակեցված տեխնիկական պայմանների առկայությունն ինքնին չի ապացուցում, որ Հայաստանը որևէ օգուտ չի ստանալու։ Դրանից բխում է բանակցությունները շարունակելու և դրանց արդյունքները հրապարակայնացնելու անհրաժեշտությունը։
Արժեքավոր քննադատությունը պետք է ցույց տա՝ ո՞ր բացն ինչպե՞ս է փակվելու։ Ընդհանուր անվստահությունը կարող է արտահայտել քաղաքական դիրքորոշում, բայց չի փոխարինում առաջարկվող լուծմանը։
Խաղաղության պայմանագրի՞ց հետո, թե՞ խաղաղությանն ընդառաջ
Այստեղ բախվում են երկու մոտեցումներ։
Առաջինի համաձայն՝ հաղորդակցության բացումը բանակցային լծակ է, որը պետք է պահպանել մինչև խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը։ Այս մոտեցումը շեշտում է զիջումների հերթականությունն ու երաշխիքների անհրաժեշտությունը։
Երկրորդի համաձայն՝ տրանսպորտային և տնտեսական համագործակցությունը կարող է ստեղծել խաղաղությունը պահպանելու գործնական շահեր։ Այդ տրամաբանությամբ՝ կարգավորման բոլոր քայլերը մեկ փաստաթղթի ստորագրումից կախված դարձնելը կարող է երկարաձգել փակուղին։
Մեր գնահատմամբ՝ երկրորդ մոտեցումն ունի կարևոր առավելություն․ այն հնարավորություն է տալիս առաջ շարժվել առանձին ուղղություններով՝ առանց ամբողջ գործընթացը մեկ չլուծված հարցի պատանդ դարձնելու։ Սակայն դրա հաջողությունը պահանջում է փուլային պարտավորություններ, փոխադարձության վերահսկում և խախտումների դեպքում արձագանքելու իրական գործիքներ։
Տնտեսական փոխկախվածությունը կարող է բարձրացնել հակամարտության գինը։ Այն ինքնաբերաբար չի վերացնում ուժային ճնշման կամ պայմանավորվածությունների խախտման վտանգը։
Ինչո՞ւ է ընդդիմության «դեմ» քվեն քաղաքական պատասխանատվություն առաջացնում
Խորհրդարանական ընդդիմությունն իրավունք ունի չաջակցելու կառավարության ներկայացրած համաձայնագրին։ Այդ իրավունքի իրացումը չի ազատում իր որոշման հետևանքները բացատրելու պարտավորությունից։
Արարատ Միրզոյանը խորհրդարանում նախագիծը ներկայացրել է որպես տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացման, Հայաստանի միջազգային և ներպետական կապերի ընդլայնման հնարավորություն։ Նա նաև նշել է, որ ընկերության կանոնադրությունն ու բաժնետերերի համաձայնագիրը դեռ պետք է համաձայնեցվեն։
Այս պայմաններում համաձայնագիրը մերժող ուժերին ուղղված հիմնական հարցն է՝ ի՞նչ իրագործելի տարբերակ են առաջարկում նույն նպատակներին հասնելու համար։
Եթե այլընտրանքը գործընթացի անորոշ հետաձգումն է, պետք է բացատրել նաև դրա գինը։ Փակ ճանապարհները, սահմանափակ շուկաները և արտաքին կապերի փոքր ընտրությունը չեզոք վիճակ չեն։ Դրանք ևս կարող են սահմանափակել պետության տնտեսական հնարավորություններն ու քաղաքական ազատությունը։
Ուստի հիմնավոր է պնդել, որ ընդդիմությունը չի աջակցել ապաշրջափակման և հայ-ամերիկյան համագործակցության այս կոնկրետ գործիքին։ Ավելի լայն պնդումը՝ թե այն առհասարակ դեմ է Հայաստանի ինքնիշխանությանը կամ ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններին, պահանջում է լրացուցիչ ապացույցներ՝ ծրագրային դիրքորոշումների և հետևողական գործողությունների ուսումնասիրություն։
Ինքնիշխանությունը նաև հնարավորություններ ստեղծելու կարողություն է
Ինքնիշխանության մասին բանավեճը հաճախ սահմանափակվում է տարածքի նկատմամբ իրավական վերահսկողության հարցով։ Դա հիմնարար է, բայց բավարար չէ պետության իրական կարողությունը գնահատելու համար։
Պետության ինքնուրույնությունը կախված է նաև նրանից, թե քանի ճանապարհով կարող է կապվել արտաքին աշխարհի հետ, քանի շուկա է հասանելի իր արտադրողներին և որքան լայն է գործընկերների ընտրությունը։
Մեր գնահատմամբ՝ այս տեսանկյունից TRIPP-ի հնարավոր նշանակությունը Հայաստանի ընտրության հնարավորությունների ընդլայնումն է։ ԱՄՆ-ի մասնակցությունը կարող է ավելացնել տնտեսական և դիվանագիտական ներգրավվածությունը։ Այդ հնարավորությունը, սակայն, չպետք է ներկայացնել որպես ինքնաբերաբար գործող ռազմական պաշտպանության երաշխիք։
Արտաքին գործընկերոջ շահի առկայությունն ինքնին հակասություն չէ։ Կարևորն այն է, որ Հայաստանի շահը ևս վերածվի հստակ պայմանների, եկամուտների և պահպանվող լիազորությունների։
Որտե՞ղ է սկսվում տեղեկատվական մանիպուլյացիան
Մեր նախագծի տեսանկյունից անհրաժեշտ է տարբերակել ստուգելի պնդումը, կանխատեսումը և քաղաքական գնահատականը։
«Հայաստանը հանձնում է Սյունիքը» պնդումը պետք է ապացուցվի տարածքի նկատմամբ պետական իրավասությունների փոփոխությամբ։ Ընկերության բաժնեմասերի հարաբերակցությունը նման ապացույց չէ։
«ԱՄՆ-ի մասնակցությունն ապահովում է Հայաստանի լիակատար անվտանգությունը» ձևակերպումն էլ անհիմն վստահություն է ստեղծում, եթե չի հենվում համապատասխան պաշտպանության պարտավորության վրա։
«Նախագծից Հայաստանը ոչինչ չի ստանալու» պնդումը հնարավոր չէ հաստատել միայն Ադրբեջանի ակնկալվող օգուտը թվարկելով։ Անհրաժեշտ է գնահատել հայկական հնարավոր եկամուտները, ծախսերը, ռիսկերը և դրանց բաշխումը։
«Բոլոր դեմ քվեարկողները գործում են օտար պետության հրահանգով» մեղադրանքը նույնպես ապացույց է պահանջում։ Քաղաքական դիրքորոշումների համընկնումը բավարար չէ կառավարվող ազդեցություն կամ FIMI արձանագրելու համար։ Դրա համար պետք են համակարգված գործողությունների, կապերի, ֆինանսավորման կամ խաբուսիկ տեղեկատվական վարքագծի տվյալներ։
Հասարակության վախերը կարող են օգտագործվել մանիպուլյացիայի համար։ Այդ վախերին պատասխանելու արդյունավետ ճանապարհը փաստաթղթերի հասանելիությունն ու հիմնավորված բացատրությունն է։
Ի՞նչ պետք է պահանջի հանրությունը
Հանրային վերահսկողության ուշադրությունը պետք է կենտրոնանա գործնական արդյունքների վրա․ ինչպիսի՞ իրավունքներ է ստանում Հայաստանը ընկերության կառավարման ընթացքում, ինչպիսի՞ տնտեսական հաշվարկներ կան, ինչպե՞ս է ապահովվելու փոխադարձ անցումը, և ինչպե՞ս են պաշտպանվելու ծրագրի տարածքներում բնակվող մարդկանց իրավունքները։
Անհրաժեշտ են նաև շրջակա միջավայրի, հողի օգտագործման, փոխհատուցումների, տեղական զբաղվածության և տվյալների պաշտպանության վերաբերյալ հասանելի տեղեկություններ։ Սյունիքի բնակիչները պետք է լինեն որոշումների մասնակիցներ և ծրագրի օգուտների ստացողներ։
Համաձայնագրին աջակցելը ենթադրում է դրա իրականացման նկատմամբ ավելի բարձր պահանջկոտություն։ Քննադատելն էլ պահանջում է գործնական առաջարկներ և դրանց հնարավոր հետևանքների բացատրություն։
Հոկտեմբերի 28-ի քվեարկությամբ ընդդիմությունը չաջակցեց մի համաձայնագրի, որը նախատեսված է Հայաստանի ապաշրջափակման և հայ-ամերիկյան երկարաժամկետ համագործակցության համար։ Մեր գնահատմամբ՝ այդ որոշումը քաղաքականորեն խնդրահարույց է այնքանով, որքանով մերժման կողքին հանրությանը չի ներկայացվում նույն նպատակներին հասնելու բավարար չափով մշակված և իրագործելի այլընտրանք։
Հայաստանի ինքնիշխանության պաշտպանությունը պահանջում է պահպանել պետական իրավասությունները և միաժամանակ ընդլայնել երկրի զարգացման հնարավորությունները։ TRIPP-ի արժեքը պետք է չափվի հենց այդ չափանիշով՝ որքանով է այն Հայաստանին տալիս ավելի շատ կապեր, տնտեսական օգուտ և ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու կարողություն։
ISHR Հայաստան թիմ
նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
