Վերջին տասնամյակների ընթացքում ապատեղեկատվությունը վերածվել է ժամանակակից աշխարհի ամենալուրջ մարտահրավերներից մեկի։
Թվային տեխնոլոգիաների, սոցիալական ցանցերի և առցանց մեդիայի արագ զարգացման պայմաններում տեղեկատվությունը դարձել է ոչ միայն հաղորդակցության միջոց, այլև ազդեցության, ճնշման և նույնիսկ քաղաքական պայքարի գործիք։
Եթե նախկինում ապատեղեկատվությունը հիմնականում ընկալվում էր որպես կեղծ կամ մոլորեցնող տեղեկությունների տարածում, ապա այսօր փորձագետներն ավելի հաճախ խոսում են ավելի բարդ և համակարգված երևույթի՝ FIMI-ի մասին։
Ի՞նչ է FIMI-ն
FIMI-ն (Foreign Information Manipulation and Interference) նշանակում է «Արտաքին տեղեկատվական մանիպուլյացիա և միջամտություն»։
Այս տերմինը կիրառվում է այն դեպքերում, երբ օտարերկրյա պետությունները, նրանց հետ փոխկապակցված կազմակերպությունները կամ այլ դերակատարներ նպատակային և համակարգված կերպով փորձում են ազդել մեկ այլ երկրի տեղեկատվական միջավայրի, հանրային կարծիքի, քաղաքական գործընթացների կամ հասարակական տրամադրությունների վրա։
FIMI-ն միայն կեղծ տեղեկատվության տարածումը չէ։ Այն ներառում է ազդեցության գործողությունների ամբողջ համակարգ՝ սկսած քարոզչությունից մինչև սոցիալական ցանցերում համակարգված արշավներ և տեղեկատվական մանիպուլյացիաներ։
քարտեզագրում է օտարերկրյա գործիչների, հիմնականում Ռուսաստանի, բայց նաև Չինաստանի կողմից օգտագործվող թվային ենթակառուցվածքները՝ ԵՄ-ի և գործընկեր երկրների տեղեկատվական տարածքում մանիպուլյացիաներ անելու և միջամտելու համար՝ ապատեղեկատվություն տարածելու, վստահությունը խաթարելու և ժողովրդավարական հասարակությունները խաթարելու նպատակով: Այս քարտեզը ցույց է տալիս, թե ինչպես են վերագրվող ալիքները FIMI գործունեության սառցաբեկորի միայն գագաթն են, քանի որ դրանք հենվում են թաքնված կապեր ունեցող ալիքների լայնածավալ գաղտնի ցանցերի վրա, ինչպիսիք են Doppelganger-ը, African Initiative-ը, Portal Kombat-ը կամ False Façade-ը:
ԵՏՄ-ի կողմից անցկացված հետաքննությունները ցույց են տալիս, որ՝
- 2024 թվականի ընթացքում տեղի է ունեցել FIMI-ի ավելի քան 500 միջադեպ
- Սպառնալիք առաջացնող անձինք օգտագործել են առնվազն 25 տարբեր հարթակներ, և առնվազն 38,000 տարբեր հաշիվներ ներգրավված են եղել FIMI գործողություններում։
- FIMI գործողությունների թիրախում են հայտնվել 322 կազմակերպություններ։
- 2024 թվականին FIMI միջադեպերը տարածվել են 90 տարբեր երկրներում
- FIMI գործունեության վերլուծություն . FIMI-ի առաջին զեկույցը սահմանեց FIMI մեթոդաբանությունը՝ նորարարական վերլուծական շրջանակ, որի նպատակն էր ստանդարտացնել FIMI գործունեության հետազոտման մոտեցումը։
- Հակազդեցություն FIMI-ի սպառնալիքներին . FIMI-ի 2-րդ զեկույցը կենտրոնանում է FIMI-ին հակազդելու և դրան արձագանքելու կոլեկտիվ մեխանիզմների ակտիվացման վրա՝ մանրամասնելով ԵՄ-ի և նրա գործընկերների միջև համակարգված բազմակողմանի արձագանքների ռազմավարությունները, մասնավորապես՝ ժողովրդավարական գործընթացների, ինչպիսիք են ընտրությունները, դեմ ուղղված FIMI-ի արշավների դեմ։
Ինչո՞վ է FIMI-ն տարբերվում ապատեղեկատվությունից
Շատերը FIMI-ն շփոթում են ապատեղեկատվության հետ, սակայն դրանք նույնը չեն։
Ապատեղեկատվությունը (disinformation) վերաբերում է հիմնականում բովանդակությանը՝ կեղծ, խեղաթյուրված կամ մոլորեցնող տեղեկություններին, որոնք տարածվում են դիտավորությամբ։
FIMI-ն ավելի լայն հասկացություն է։ Այն նկարագրում է ոչ միայն բովանդակությունը, այլ նաև այն մեխանիզմները, ցանցերը, դերակատարներին և ռազմավարությունները, որոնց միջոցով իրականացվում է ազդեցությունը։
Այսինքն՝ ապատեղեկատվությունը կարող է լինել FIMI-ի գործիքներից մեկը, բայց FIMI-ն չի սահմանափակվում միայն դրանով։
FIMI-ի հիմնական առանձնահատկությունները
Փորձագետների գնահատմամբ՝ FIMI գործողությունները սովորաբար ունեն մի քանի ընդհանուր հատկանիշ.
Կազմակերպված բնույթ
Գործողությունները հաճախ իրականացվում են համակարգված կերպով՝ նախապես մշակված ռազմավարության համաձայն։
Արտաքին ծագում
Ազդեցության աղբյուրը կապված է արտաքին դերակատարների հետ, որոնք ձգտում են ազդել այլ երկրների ներքին գործընթացների վրա։
Թաքնված կամ քողարկված գործունեություն
Հաճախ իրական կազմակերպիչները չեն երևում։ Օգտագործվում են միջնորդներ, կեղծ օգտահաշիվներ, անանուն հարթակներ կամ թվացյալ անկախ աղբյուրներ։
Երկարաժամկետ նպատակներ
Նպատակը սովորաբար միայն մեկ նյութի կամ մեկ իրադարձության շուրջ քննարկում ստեղծելը չէ, այլ հասարակության վստահության թուլացումը, պառակտումների խորացումը կամ քաղաքական ազդեցության մեծացումը։
FIMI-ի տարածված գործիքները
Արտաքին տեղեկատվական մանիպուլյացիայի և միջամտության գործողություններում կարող են կիրառվել տարբեր մեթոդներ.
- ապատեղեկատվական նյութերի տարածում,
- մանիպուլյատիվ քարոզչություն,
- կեղծ օգտահաշիվների և բոտերի ցանցերի օգտագործում,
- համակարգված մեկնաբանությունների արշավներ,
- կեղծ կամ մոլորեցնող լրատվական կայքերի ստեղծում,
- տեսանյութերի, լուսանկարների և փաստաթղթերի մանիպուլյացիա,
- արհեստական ինտելեկտի միջոցով ստեղծված կեղծ բովանդակության տարածում,
- հասարակության մեջ առկա հակասությունների շահարկում։
Ինչու՞ է FIMI-ն վտանգավոր
FIMI-ի հիմնական վտանգն այն է, որ այն կարող է ազդել ոչ միայն տեղեկատվության որակի, այլև ժողովրդավարական գործընթացների վրա։
Նման գործողությունները կարող են.
- նվազեցնել վստահությունը պետական ինստիտուտների նկատմամբ,
- խաթարել հանրային քննարկումների որակը,
- խորացնել հասարակական բևեռացումը,
- ազդել ընտրական գործընթացների վրա,
- թուլացնել երկրի տեղեկատվական և ազգային անվտանգությունը,
- ստեղծել անվստահության մթնոլորտ լրատվամիջոցների նկատմամբ։
Ինչպե՞ս հակազդել FIMI-ին
FIMI-ի դեմ պայքարը պահանջում է համատեղ ջանքեր պետության, մեդիայի, քաղաքացիական հասարակության և քաղաքացիների կողմից։
Արդյունավետ միջոցներից են.
- մեդիագրագիտության զարգացումը,
- ֆակտ-չեքինգի գործիքների կիրառումը,
- տեղեկատվության աղբյուրների ստուգումը,
- թվային անվտանգության բարձրացումը,
- կեղծ և համակարգված ցանցերի բացահայտումը,
- անկախ և որակյալ լրագրության աջակցությունը։
Եզրակացություն
Տեղեկատվական դարաշրջանում ազդեցության պայքարը հաճախ ընթանում է ոչ թե սահմանների, այլ տեղեկատվական տարածության մեջ։ Այդ պատճառով կարևոր է հասկանալ, որ ժամանակակից սպառնալիքները միայն կեղծ լուրերը չեն։ FIMI-ն շատ ավելի լայն և բարդ երևույթ է, որը ներառում է տեղեկատվական մանիպուլյացիայի, ազդեցության և միջամտության համակարգված մեխանիզմներ։
FIMI-ի ճանաչումը և դրա գործիքների ըմբռնումը առաջին քայլն են հասարակության տեղեկատվական դիմադրողականության բարձրացման և ժողովրդավարական գործընթացների պաշտպանության ճանապարհին։
<<Ապատեղեկատվական հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի կրթական նյութեր>> շարք
ISHR Team
