Հոկտեմբերի 19-ին Շիրակի մարզի Արևշատ համայնքում Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն ՀԿ-ի կողմից անցկացվեց մեդիագրագիտության հերթական սեմինարը՝ Արևշատ և հարակից գյուղերի շուրջ 45 երիտասարդների մասնակցությամբ։ Հանդիպումը կազմակերպվել էր «Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ» ծրագրի մարզային կրթական բաղադրիչի շրջանակներում։
Սեմինարի նպատակն էր երիտասարդներին օգնել ավելի վստահ կողմնորոշվել ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրում, ճանաչել մոլորեցնող բովանդակությունը և ծանոթանալ տեղեկությունների ստուգման հասանելի գործիքներին։ Հանդիպման ընթացքում կարևորվեց նաև տեղեկատվություն տարածելու անձնական պատասխանատվությունը․ յուրաքանչյուր օգտատեր կարող է նպաստել թե՛ հավաստի տեղեկությունների շրջանառությանը, թե՛ չստուգված պնդումների տարածմանը։
Տեղեկատվական միջավայրի ընկալում և մանիպուլյացիաներից պաշտպանություն
Սեմինարի առաջին հատվածը վարեց «Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն» կազմակերպության նախագահ Բելա Շիքարյանը։ Նա ներկայացրեց տեղեկատվական մանիպուլյացիաներից պաշտպանվելու մոտեցումները, կեղծ և մոլորեցնող տեղեկատվության տեսակները, մեդիա միջավայրի առանձնահատկություններն ու առօրյա տեղեկատվական վարքագծին առնչվող հարցեր։
Քննարկման առանցքում այն միտքն էր, որ տեղեկատվությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն բովանդակությանը, այլև դրա աղբյուրին, հրապարակման նպատակին և ներկայացման եղանակին։ Նույնիսկ իրական լուսանկարը, ճշգրիտ մեջբերումը կամ առանձին փաստը կարող են մոլորեցնել, եթե ներկայացվում են առանց անհրաժեշտ համատեքստի։
Անդրադարձ կատարվեց նաև այն հանգամանքին, որ կեղծ տեղեկատվությունը միշտ չէ, որ հեշտ է ճանաչել։ Այն կարող է ունենալ համոզիչ ձևավորում, հուզական վերնագիր կամ ուղեկցվել բազմաթիվ հավանումներով ու տարածումներով։ Սակայն տարածված լինելը դեռ հավաստիության ապացույց չէ, իսկ վստահություն ներշնչող արտաքին տեսքը չի փոխարինում ստուգելի աղբյուրներին։
Մասնակիցների ուշադրությունը հրավիրվեց այնպիսի հարցերի վրա, ինչպիսիք են՝ ո՞վ է հրապարակել տեղեկությունը, ինչպե՞ս է այն հիմնավորվում, արդյո՞ք հնարավոր է գտնել սկզբնաղբյուրը, և ի՞նչ կարևոր մանրամասներ կարող են բացակայել ներկայացված պատմությունից։
Ինտերակտիվ քննարկում՝ երիտասարդներին հասանելի օրինակներով
Սեմինարն անցկացվեց ինտերակտիվ ձևաչափով՝ մասնակիցներին հնարավորություն տալով հարցեր ուղղել, արտահայտել իրենց կարծիքները և ներգրավվել քննարկումներում։ Երիտասարդներն ակտիվորեն մասնակցում էին՝ ներկայացված օրինակները դիտարկելով իրենց առօրյա տեղեկատվական փորձի տեսանկյունից։
Բովանդակությունը կառուցված էր նրանց համար հասանելի և ապաքաղաքական թեմաների շուրջ։ Այս մոտեցումն օգնում էր ուշադրությունը կենտրոնացնել տեղեկությունը գնահատելու հմտությունների վրա՝ խուսափելով քաղաքական դիրքորոշումների շուրջ բանավեճերից։
Քննարկումների ընթացքում կարևորվեց տարբերակել փաստը, կարծիքը և ենթադրությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվեց նաև հույզերի ազդեցությանը․ վախ, զայրույթ կամ ուժեղ հետաքրքրություն առաջացնող նյութերը հաճախ դրդում են արագ արձագանքելու և տարածելու՝ առանց բովանդակությունն ամբողջությամբ կարդալու կամ ստուգելու։
Սեմինարի տրամաբանությունը մասնակիցներին պատրաստի պատասխաններ փոխանցելուց բացի նրանց ինքնուրույն հարցադրումներ անելու կարողությունը խրախուսելն էր։ Տեղեկատվության նկատմամբ առողջ կասկածը նշանակում է փնտրել հիմնավորումներ և ստուգել պնդումները՝ միաժամանակ չընկնելով այն ծայրահեղության մեջ, թե որևէ աղբյուրի ընդհանրապես հնարավոր չէ վստահել։
Փաստերի ստուգման գործնական գործիքներ
Ծրագրի առանցքային՝ «Փաստերի ստուգման գործնական գործիքներ» հատվածը վարեց նախագծի համակարգող, թեմայի փորձագետ Անի Սուքիասյանը։ Նա ներկայացրեց, թե ինչպես կարելի է հասանելի առցանց գործիքների և որոնման պարզ քայլերի միջոցով ստուգել կասկածելի տեղեկությունները։
Գործնական հատվածում ուշադրություն դարձվեց լուսանկարների ստուգմանը, հրապարակումների սկզբնաղբյուրների որոնմանը և տարբեր աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների համադրմանը։ Ներկայացվեց Google Lens-ի կիրառությունը՝ պատկերով որոնում կատարելու և նույն կամ նման լուսանկարների այլ հրապարակումներ գտնելու համար։ Նման որոնումը կարող է օգնել պարզել՝ արդյոք պատկերը նախկինում օգտագործվել է այլ իրադարձության, վայրի կամ ժամանակահատվածի համատեքստում։
Փաստերի ստուգման համար կիրառելի հասանելի գործիքների թվում ներկայացվեց նաև TinEye-ը՝ պատկերի այլ կիրառություններ փնտրելու, Google Maps-ը և հասանելի վայրերում՝ Street View-ը՝ տեղանքի մանրամասները համեմատելու, ինչպես նաև որոնողական համակարգերը՝ պնդումների և մեջբերումների սկզբնաղբյուրները գտնելու համար։ Կարևոր է նաև օգտվել պաշտոնական կայքերից և բաց տվյալների աղբյուրներից՝ կախված ստուգվող տեղեկության բնույթից։
Ընդգծվեց, որ որևէ գործիք ինքնուրույն չի տալիս բոլոր հարցերի պատասխանը։ Օրինակ՝ պատկերով որոնման արդյունքի բացակայությունը դեռ չի ապացուցում լուսանկարի իսկությունը։ Գործիքների արդյունավետ կիրառությունը պահանջում է արդյունքների համեմատություն, համատեքստի ուսումնասիրություն և զգուշավոր եզրակացություններ։
Այս մոտեցումը երիտասարդներին օգնում է հասկանալ, որ փաստերի ստուգումը հասանելի է նաև սովորական օգտատիրոջը․ այն սկսվում է պարզ հարցից, աղբյուրը գտնելու փորձից և տեղեկությունը մի քանի ուղղությամբ ստուգելու պատրաստակամությունից։
Տեղեկատվություն ստացողից՝ պատասխանատու տարածող
Սեմինարի կարևոր շեշտադրումներից էր սեփական տեղեկատվական վարքագծի նկատմամբ պատասխանատվությունը։ Սոցիալական ցանցերում հրապարակում տարածելիս օգտատերը դառնում է դրա շրջանառության մասնակիցը, իսկ ընկերոջից կամ ծանոթից ստացված տեղեկությունը կարող է ավելի վստահելի թվալ հենց անձնական կապի պատճառով։
Ուստի տեղեկությունը փոխանցելուց առաջ կարևոր է կարդալ ամբողջ նյութը, ստուգել հրապարակման ամսաթիվը, համեմատել վերնագիրն ու բովանդակությունը և համոզվել, որ կից լուսանկարը կամ տեսանյութը վերաբերում է ներկայացված իրադարձությանը։
Պատասխանատու տեղեկատվական վարքագիծը ներառում է նաև սխալն ընդունելու և ուղղելու պատրաստակամություն։ Եթե տարածված տեղեկությունը հետագայում չի հաստատվում կամ պարզվում է, որ մոլորեցնող է, անհրաժեշտ է այդ մասին տեղեկացնել նաև այն մարդկանց, որոնց այն փոխանցվել է։
Համագործակցություն՝ մարզերում մեդիագրագիտության հասանելիության համար
Արևշատում կազմակերպված հանդիպումը համախմբեց գյուղերի երիտասարդներին՝ ստեղծելով համատեղ սովորելու և տեղեկատվական միջավայրի մասին քննարկելու հնարավորություն։ Նման հանդիպումները կարևոր են գյուղական բնակավայրերում մեդիագրագիտության կրթությունը հասանելի դարձնելու և երիտասարդների՝ տեղեկացված որոշումներ կայացնելու կարողություններն ամրապնդելու համար։
«Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ» ծրագրի մարզային կրթական հանդիպումների միջոցով շարունակում ենք խրախուսել տեղեկատվության նկատմամբ քննադատական մտածողությունը, փաստերի ստուգման հմտությունները և պատասխանատու հաղորդակցությունը։
Անի Սուքիասյան
նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
