Սեպտեմբերի սկզբին սոցիալական ցանցերում տարածվեց Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին վերագրվող հայտարարություն, որը վերաբերում էր Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևին, Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերություններին ու հանրաքվեի անցկացման թեմային։ Տարածվող հրապարակման համաձայն՝ Փաշինյանը, անդրադառնալով Ռուսաստանի կողմից Հայաստանին հանրաքվե անցկացնելու ենթադրյալ պարտադրանքին, ասել էր․ «Ես Ղազախստանի նախագահը չեմ, որ ինձ Ռուսաստան կանչեն։ Եվ մենք այնքան հարուստ չենք, որքան ղազախները, որ տարեկան չորս հանրաքվե անցկացնենք։ Ինչպե՞ս կարող են նրանք ստիպել Հայաստանին հանրաքվե անցկացնել»։
Հայտարարությունը կարճ ժամանակում տարածվեց սոցիալական ցանցերում և ներկայացվեց որպես Հայաստանի վարչապետի իրական խոսք։ Սակայն փաստերի ստուգումը ցույց է տալիս, որ Նիկոլ Փաշինյանը նման հայտարարություն չի արել։
Ավելին՝ տարածված մեջբերման հիմքում իրականում վարչապետի՝ սեպտեմբերի 3-ին կառավարության ճեպազրույցի ժամանակ հնչեցրած խոսքն է, որը հետագայում փոփոխվել և լրացվել է։
Կեղծ մեջբերման ամենավաղ հայտնաբերված հրապարակումը սեպտեմբերի 6-ին կատարել է ռուսաստանցի լրագրող Սերգեյ Ասլանյանը։ Նրա հրապարակման մեջ օգտագործվել էր Փաշինյանի լուսանկարը և նրան վերագրվող վերոնշյալ
հայտարարությունը։ Ըստ Factcheck.kz-ի տվյալների՝ հրապարակումը կարճ ժամանակում ստացել է հազարավոր հավանումներ, իսկ ավելի քան 300
օգտահաշիվներ տարածել են այն։
Սակայն հրապարակման մեջ որևէ հղում կամ աղբյուր չի ներկայացվել, որը կհաստատեր, թե Փաշինյանը երբ և որտեղ է արտասանել այդ խոսքերը։ Սա կարևոր հանգամանք է, քանի որ քաղաքական գործչին վերագրվող ուղիղ մեջբերման դեպքում հնարավոր է ստուգել դրա սկզբնաղբյուրը՝ ելույթը, հարցազրույցը, մամուլի ասուլիսը կամ պաշտոնական տեսագրությունը։ Այս դեպքում նման սկզբնաղբյուր նշված չի եղել։
Տարածված պնդումը ստուգելու համար անհրաժեշտ է վերադառնալ սեպտեմբերի 3-ին և ուսումնասիրել Փաշինյանի կառավարության ճեպազրույցի համապատասխան հատվածը։ Այդ օրը լրագրողը վարչապետին հարց էր ուղղել Հայաստանի՝ Եվրամիության և Եվրասիական տնտեսական միության միջև ընտրության վերաբերյալ հանրաքվեի մասին Ռուսաստանի կողմից հնչող հայտարարությունների, ինչպես նաև այն մասին, թե արդյոք Փաշինյանին այդ հարցով կանչել են Ռուսաստան։
Լրագրողը հարցը ձևակերպելիս նշել էր, որ «Ռուսաստանը պարտադրում է հանրաքվե» և Փաշինյանին դիմելով ասել էր՝ «Ձեզ կանչել են Ռուսաստան»։
Փաշինյանը, պատասխանելով այդ ձևակերպմանը, ասել է․ «Էնպիսի տպավորության ա, որ Ձեր առջև կանգնած ա Հայաստանի ԽՍՀ Կենտկոմի առաջին քարտուղարը և ինձ կանչել են Ռուսաստան»։
Փաշինյանի իրական պատասխանի և սոցիալական ցանցերում տարածված
տարբերակի համեմատությունը ցույց է տալիս էական տարբերություններ։ Իրական խոսքում վարչապետը չի հիշատակել Ղազախստանը և չի խոսել այդ երկրի նախագահի մասին։ Նա չի ասել, որ ինքը «Ղազախստանի նախագահը չէ», չի համեմատել Հայաստանի և Ղազախստանի հարստությունը և չի խոսել Ղազախստանում տարեկան չորս հանրաքվե անցկացնելու մասին։
Այսինքն՝ տարածված խոսքը Փաշինյանի իրական պատասխանի բառացի վերարտադրությունը չէ։ Իրական խոսքից վերցվել է «ինձ կանչել են Ռուսաստան» ձևակերպումը, սակայն այն տեղադրվել է բոլորովին այլ նախադասության մեջ և լրացվել Ղազախստանին վերաբերող արտահայտություններով։ Արդյունքում ստեղծվել է նոր հայտարարություն, որը ներկայացվել է որպես Փաշինյանի ուղիղ խոսք։
Այս հանգամանքը հաստատել է նաև Ղազախստանի նախագահի առընթեր ապատեղեկատվության հակազդման կենտրոնը։ Կենտրոնը հայտնել է, որ
ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է՝ Նիկոլ Փաշինյանը նման խոսքեր չի ասել։ Ըստ կենտրոնի՝ կեղծ լուրի հեղինակները փոխել են որոշ բառեր և վարչապետի պատասխանը լրացրել այնպիսի արտահայտություններով, որոնք բացակայում էին օրիգինալ ելույթում։
Ղազախական կենտրոնի գնահատմամբ՝ այդ փոփոխությունների արդյունքում
հայտարարությունը ստացել է այլ իմաստ և արհեստականորեն ներկայացվել է որպես Ղազախստանի դեմ ուղղված խոսք։ Կենտրոնը նաև նշել է, որ նման մանիպուլյացիաները կարող են նպաստել բացասական տրամադրությունների ձևավորմանը և Հայաստանի ու Ղազախստանի ժողովուրդների միջև լարվածության արհեստական առիթների ստեղծմանը։
Կեղծ մեջբերման տարածման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ դրա ամենավաղ հայտնաբերված հրապարակումը Facebook-ում կատարել է Սերգեյ Ասլանյանը
սեպտեմբերի 6-ին՝ Ղազախստանի ժամանակով 14։44-ին։ Factcheck.kz-ի հրապարակման համաձայն՝ Ասլանյանի գրառման մեջ չի նշվել, թե Փաշինյանը որտեղ կամ երբ է արտասանել իրեն վերագրվող խոսքերը։ Դրանից հետո նույն մեջբերումը սկսել են տարածել այլ օգտատերեր։
Այս դեպքում ապատեղեկատվության տարածման մեխանիզմը հատկապես ուշագրավ է նրանով, որ սկզբնական հրապարակումից հետո նույն տեքստը հայտնվել է բազմաթիվ այլ օգտահաշիվներում։ Երբ միևնույն պնդումը տարածվում է տարբեր էջերով, օգտատիրոջ մոտ կարող է ստեղծվել տպավորություն, որ խոսքը հաստատված փաստի մասին է։ Սակայն բազմաթիվ տարածումները չեն կարող փոխարինել սկզբնաղբյուրին։ Եթե որևէ հայտարարություն վերագրվում է քաղաքական գործչին, դրա հավաստիությունը պետք է ստուգել հենց տվյալ անձի պաշտոնական ելույթի կամ տեսագրության միջոցով։
Կեղծ տեղեկատվությունը տարածվել է նաև ղազախական անուններով հաշիվներից։ Հանրային ռադիոյի հրապարակման համաձայն՝ Facebook-ում, X-ում և այլ սոցիալական ցանցերում նման հաշիվներից տարածվել են Փաշինյանին վերագրվող հայտարարություններ Հայաստանի՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների, ԵԱՏՄ-ի վերաբերյալ հանրաքվեի և Ադրբեջանի հետ ընթացող գործընթացների մասին։
Սակայն միայն հաշվի անվանումը բավարար չէ պարզելու համար, թե տվյալ էջը իրականում ում է պատկանում կամ որ երկրից է կառավարվում։ Այդ պատճառով նման դեպքերի ուսումնասիրության ժամանակ կարևոր է դիտարկել հաշվի նախկին գործունեությունը, հրապարակումների լեզուն, ստեղծման ժամանակը, հրապարակումների թեմատիկ ուղղվածությունը և այլ էջերի հետ հնարավոր կապերը։ Այս տեղեկությունները կարող են օգնել հասկանալու՝ գործ ունենք իրական
օգտատերերի, անանուն էջերի, թե համակարգված տարածման հետ։
Հատկանշական է նաև այն, որ վարչապետի աշխատակազմի տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչությունը պաշտոնապես հերքել է Փաշինյանին վերագրվող հայտարարությունները։ «Արմենպրես»-ի հարցմանն ի պատասխան՝ վարչապետի աշխատակազմից հայտնել են, որ տարածվող հայտարարությունները ֆեյք և ապատեղեկատվություն են, իսկ վարչապետ Փաշինյանը նման
հայտարարություններ երբեք չի արել։
Փաստերի ստուգման արդյունքում առանձնանում են մի քանի կարևոր հանգամանքներ։ Նախ՝ տարածված մեջբերման մեջ օգտագործվել է իրական քաղաքական իրադարձության և իրական հարցուպատասխանի համատեքստը։ Երկրորդ՝ Փաշինյանի իրական խոսքից վերցվել է որոշակի ձևակերպում՝ կապված
Ռուսաստան կանչվելու մասին լրագրողի հարցի հետ։ Երրորդ՝ այդ խոսքը փոփոխվել և լրացվել է Ղազախստանի, Տոկաևի և ղազախների մասին արտահայտություններով։
Չորրորդ՝ փոփոխված տարբերակը ներկայացվել է որպես վարչապետի ուղիղ մեջբերում և տարածվել սոցիալական ցանցերի բազմաթիվ հաշիվներով։
Այսպիսով, տվյալ դեպքը պարզապես սխալ տեղեկատվության օրինակ չէ։ Այստեղ կիրառվել է մանիպուլյացիայի այնպիսի մեխանիզմ, որի դեպքում իրական խոսքը վերցվում է որպես հիմք, սակայն դրա բովանդակությունը փոփոխվում է։ Այդ պատճառով կեղծ տեղեկությունը կարող է ավելի համոզիչ թվալ, քան ամբողջությամբ հորինված պատմությունը․ հրապարակման մեջ առկա է իրական անձ, իրական լուսանկար, իրական քաղաքական թեմա և իրական ժամանակահատվածում հնչած խոսք։
Սոցիալական ցանցերում նման հրապարակումների տարածման դեպքում կարևոր է ոչ միայն ուշադրություն դարձնել հրապարակման տեքստին, այլև փորձել գտնել սկզբնաղբյուրը։ Եթե հրապարակման մեջ նշվում է, որ քաղաքական գործիչը կոնկրետ արտահայտություն է արել, անհրաժեշտ է պարզել՝ որտեղ է այն ասվել, երբ է ասվել և արդյոք գոյություն ունի ամբողջական տեսանյութ կամ պաշտոնական տեքստ։ Տվյալ դեպքում այդ ստուգումը ցույց է տալիս, որ Փաշինյանի սեպտեմբերի 3-ի ճեպազրույցում Ղազախստանի մասին նման արտահայտություն չկա։
Հետևաբար սոցիալական ցանցերում տարածված «Ես Ղազախստանի նախագահը չեմ, որ ինձ Ռուսաստան կանչեն…» ձևակերպումը Նիկոլ Փաշինյանի իրական խոսքը չէ։ Այն նրա սեպտեմբերի 3-ի ճեպազրույցի ընթացքում տված պատասխանի փոփոխված տարբերակն է, որին ավելացվել են Ղազախստանին և այդ երկրի նախագահին վերաբերող արտահայտություններ։ Կեղծ մեջբերման ամենավաղ
հայտնաբերված հրապարակումը սեպտեմբերի 6-ին կատարել է Սերգեյ Ասլանյանը, իսկ հետագայում այն լայնորեն տարածվել է սոցիալական ցանցերում։
Տեսայութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
Լրագրող՝ Սարգիս Ասատրյան
