«Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ» ծրագրի մարզային կրթական բաղադրիչի շրջանակներում «Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն» ՀԿ-ն մեդիագրագիտության սեմինար անցկացրեց Հառիճի արվեստի կենտրոնում։ Հանդիպմանը մասնակցեցին Հառիճի և հարակից համայնքների բնակիչներ։
Սեմինարի նպատակն էր մասնակիցներին օգնել կողմնորոշվել տեղեկատվական բազմազան հոսքերում, ճանաչել կեղծ և մանիպուլյատիվ բովանդակությունը և ծանոթանալ փաստերի ստուգման հասանելի գործիքներին։ Հանդիպման ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվեց հայկական մեդիա տիրույթում շրջանառվող կեղծ խոսույթներին, դրանց կառուցման եղանակներին և հանրային ընկալումների վրա ազդեցությանը։
Հառիճի հանդիպումն առանձնացավ ակտիվ քննարկումներով։ Մասնակիցների առավել հասուն տարիքային կազմը հնարավորություն տվեց թեմաները դիտարկել նաև նրանց կենսափորձի, տեղեկատվական սովորությունների և առօրյա մտահոգությունների տեսանկյունից։ Հարցերն ու արձագանքները սեմինարը վերածեցին երկխոսության, որի ընթացքում տեսական բացատրությունները կապվում էին մասնակիցներին ծանոթ իրավիճակների հետ։
Ինչպե՞ս ճանաչել տեղեկատվական մանիպուլյացիան
Սեմինարի առաջին հատվածը վարեց «Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն» ՀԿ նախագահ Բելա Շիքարյանը։ Նա ներկայացրեց մեդիա միջավայրի առանձնահատկությունները, կեղծ և մոլորեցնող տեղեկատվության տեսակները, ինչպես նաև տեղեկատվական մանիպուլյացիաներից պաշտպանվելու հիմնական մոտեցումները։
Քննարկման առանցքում այն հարցն էր, թե ինչպես կարող է տեղեկատվությունը ներգործել մարդու ընկալումների և որոշումների վրա՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ հրապարակումը բացահայտ սուտ չի պարունակում։ Առանձին փաստի ընտրովի ներկայացումը, կարևոր մանրամասների բացթողումը, հուզական վերնագիրը կամ իրադարձության միակողմանի մեկնաբանությունը կարող են ստեղծել իրականությունից տարբերվող պատկեր։
Սեմինարի կարևոր բաղադրիչներից մեկը՝ «Փաստերի ստուգման գործնական գործիքներ» հատվածը, վարեց նախագծի համակարգող, փորձագետ Անի Սուքիասյանը։ Նա ներկայացրեց, թե ինչպես կարելի է հասանելի առցանց գործիքների միջոցով ստուգել կասկածելի տեղեկությունները, գտնել հրապարակումների սկզբնաղբյուրները և բացահայտել լուսանկարների մոլորեցնող կիրառությունները։ Գործնական բացատրություններն օգնեցին մասնակիցներին հասկանալ՝ ինչպես ստուգման այս քայլերը կիրառել առօրյայում և դառնալ տեղեկատվության ավելի պատասխանատու տարածող։
Շեշտադրվեց աղբյուրի և համատեքստի կարևորությունը։ Տեղեկությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է պարզել՝ ով է այն հրապարակել, ինչի վրա է հիմնվում պնդումը, երբ է ստեղծվել նյութը և արդյոք վերնագիրը համապատասխանում է բովանդակությանը։ Նույն լուսանկարը կամ տեսանյութը կարող է տարբեր իմաստներ ստանալ՝ կախված այն ուղեկցող նկարագրությունից։
Կարևորվեց նաև փաստը, կարծիքը և ենթադրությունը տարբերակելու կարողությունը։ Հեղինակի վստահ տոնը կամ պնդման հաճախակի կրկնությունը չեն դարձնում այն ապացուցված փաստ։
Հայկական մեդիա տիրույթի կեղծ խոսույթները՝ քննարկման կենտրոնում
Հանդիպման ընթացքում քննարկվեցին հայկական տեղեկատվական միջավայրում շրջանառվող կեղծ և մանիպուլյատիվ խոսույթները։ Ուշադրություն դարձվեց այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով չհիմնավորված պնդումը կարող է աստիճանաբար ընկալվել որպես հավաստի տեղեկություն՝ բազմակի կրկնության, տարբեր էջերով տարածման և հուզական մեկնաբանությունների շնորհիվ։
Քննարկման կարևոր ուղղություններից էր տեղեկության նկատմամբ վստահության ձևավորումը։ Ծանոթի ուղարկած հաղորդագրությունը, բազմաթիվ հետևորդներ ունեցող էջի հրապարակումը կամ մասնագետի անունով ներկայացվող խորհուրդը կարող են վստահելի թվալ։ Սակայն յուրաքանչյուր դեպքում անհրաժեշտ է ստուգել բուն պնդումը և դրա հիմքերը։
Անդրադարձ կատարվեց նաև հույզերի դերին։ Վախը, զայրույթը, անարդարության զգացումը կամ կարեկցանքը կարող են դրդել արագ արձագանքելու՝ առանց տեղեկությունը ստուգելու։ Մանիպուլյատիվ բովանդակությունը հաճախ օգտվում է հենց այդ շտապողականությունից՝ լսարանին մղելով տարածման, կտրուկ գնահատականների կամ որոշակի գործողությունների։
Միաժամանակ ընդգծվեց, որ քննադատական մտածողությունը չի նշանակում ամեն ինչ մերժել կամ որևէ աղբյուրի չվստահել։ Այն ենթադրում է հարցեր տալ, փնտրել ապացույցներ և պատրաստ լինել վերանայելու սեփական կարծիքը, երբ ի հայտ են գալիս նոր, ստուգված տվյալներ։
Ակտիվ մասնակցություն և փորձի փոխանակում
Սեմինարն անցկացվեց ինտերակտիվ ձևաչափով։ Մասնակիցները հարցեր էին ուղղում բանախոսներին, արձագանքում ներկայացված օրինակներին և քննարկում տեղեկատվության ընկալման տարբեր մոտեցումներ։
Առավել հասուն լսարանի հետ աշխատանքը հնարավորություն տվեց անդրադառնալ նաև տարիների ընթացքում ձևավորված տեղեկատվական սովորություններին։ Տարբեր աղբյուրների նկատմամբ վստահությունը հաճախ կապված է անձնական փորձի, ընտանեկան ու համայնքային կապերի հետ։ Այդ պատճառով մեդիագրագիտության հմտությունների զարգացումը պահանջում է հասկանալի բացատրություններ և մարդկանց փորձը հաշվի առնող հաղորդակցություն։
Քննարկումների ընթացքում կարևոր էր ապահովել միջավայր, որտեղ մասնակիցները կարող էին ազատ արտահայտել կասկածները և հարցեր տալ՝ առանց սխալվելու մտավախության։ Կեղծ տեղեկության հանդիպելը կամ այն երբևէ տարածած լինելը կարող է պատահել յուրաքանչյուրին։ Էականն այն է, թե ինչ քայլեր ենք ձեռնարկում կասկած առաջանալուց կամ սխալը բացահայտելուց հետո։
Փաստերի ստուգման հասանելի գործիքներ
Սեմինարի գործնական հատվածը վարեց նախագծի համակարգող, թեմայի փորձագետ Անի Սուքիասյանը։ Նա ներկայացրեց տեղեկատվության ստուգման քայլերը և հասանելի առցանց գործիքների կիրառման հնարավորությունները։
Անդրադարձ կատարվեց պատկերով որոնմանը, սկզբնաղբյուրների հայտնաբերմանը և տարբեր հրապարակումների համադրմանը։ Ներկայացված մոտեցումները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել՝ արդյոք լուսանկարը նախկինում հրապարակվել է, ինչ իրադարձության է վերաբերել և որքանով է դրա ներկայիս նկարագրությունը համապատասխանում սկզբնական համատեքստին։
Փաստերի ստուգման համար օգտակար գործիքների թվում են Google Lens-ը և TinEye-ը՝ նույն կամ նման պատկերների այլ հրապարակումներ գտնելու, Google Maps-ը և հասանելի վայրերում՝ Street View-ը՝ տեղանքի մանրամասները համեմատելու համար։ Որոնողական համակարգերը, պաշտոնական կայքերը և բաց տվյալների աղբյուրները ևս կարող են օգնել ստուգելու հրապարակումներում ներկայացված պնդումները։
Կարևորվեց գործիքների արդյունքները ճիշտ մեկնաբանելը։ Մեկ որոնումը միշտ չէ, որ բավարար է եզրակացության համար, իսկ որևէ պատկերի մասին տեղեկություն չգտնելը դեռ չի ապացուցում դրա իսկությունը։ Անհրաժեշտ է համադրել աղբյուրները, ուշադրություն դարձնել ամսաթվերին և տարբերակել այն, ինչ հաստատվել է, այն հարցերից, որոնք դեռ բաց են մնում։
Պատասխանատու տեղեկատվական վարքագիծ՝ ընտանիքում և համայնքում
Հանդիպման ընթացքում շեշտադրվեց, որ մեդիագրագիտությունը կարևոր է բոլոր տարիքի մարդկանց համար։ Ընտանեկան և համայնքային շփումներում փոխանցվող տեղեկությունները կարող են ազդել մարդկանց տրամադրությունների, փոխհարաբերությունների և առօրյա որոշումների վրա։
Տեղեկություն տարածելուց առաջ մի քանի պարզ քայլը կարող է կանխել մոլորեցնող բովանդակության հետագա շրջանառությունը․ կարդալ ամբողջ նյութը, ստուգել աղբյուրն ու ամսաթիվը, փնտրել անկախ հաստատումներ և չշտապել արձագանքել միայն վերնագրին։
Պատասխանատու մոտեցման մաս է նաև արդեն տարածված սխալ տեղեկությունն ուղղելը։ Եթե պարզվում է, որ հրապարակումը կեղծ կամ մոլորեցնող է, կարևոր է դրա մասին հայտնել այն մարդկանց, որոնց այն փոխանցվել էր։
Շնորհակալություն՝ մասնակցության և համագործակցության համար
Շնորհակալություն ենք հայտնում Հառիճի արվեստի կենտրոնին՝ հյուրընկալության և հանդիպման անցկացման համար, ինչպես նաև տեղական կազմակերպիչներին՝ համագործակցության և մասնակիցների ներգրավման համար։
Առանձնահատուկ շնորհակալություն ենք հայտնում Հառիճի և հարակից համայնքների բնակիչներին՝ ակտիվ մասնակցության, հարցերի և բաց քննարկման պատրաստակամության համար։ Նրանց ներգրավվածությունը հանդիպումը դարձրեց փոխադարձ ուսուցման և փորձի փոխանակման հնարավորություն։
«Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ» ծրագրի մարզային սեմինարների միջոցով շարունակում ենք աջակցել տարբեր տարիքի մարդկանց մեդիագրագիտության զարգացմանը՝ խրախուսելով տեղեկությունը ստուգելու, հիմնավորված դատողություններ անելու և պատասխանատու կերպով տարածելու մշակույթը։
Անի Սուքիասյան
նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
