Պատերազմի սպառնալիքը որպես քաղաքական ուղերձ․ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունից մինչև խորհրդարանական վերջին քննարկումներ

1. Անվտանգային տագնապը քաղաքական օրակարգի առանցքում

Հայաստանի քաղաքական դիսկուրսում անվտանգային հարցերը շարունակում են պահպանել իրենց առանցքային դերը՝ հաճախ դառնալով քաղաքական պայքարի և ընտրական տեխնոլոգիաների գլխավոր տարրերից մեկը։ Ազգային ժողովի վերջին քննարկումների և բանավեճերի ընթացքում իշխանության և ընդդիմության միջև բախումների հերթական ալիքը բռնկվեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի այն հայտարարության շուրջ, որով նա նախընտրական շրջանում ազդարարել էր, թե «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության՝ սահմանադրական մեծամասնություն չստանալու դեպքում սեպտեմբերին կարող է տեղի ունենալ «աղետաբեր պատերազմ»։

Այս հայտարարությունը, որը սկզբնապես հնչեցվել էր ընտրարշավի թեժ պահին, ամիսներ անց ոչ միայն չի կորցրել իր արդիականությունը, այլև դարձել է քաղաքական վերլուծությունների, փոխադարձ մեղադրանքների և խորհրդարանական լսումների կենտրոնական թեմաներից մեկը։

Ընդդիմադիր ուժերը պնդում են՝ իշխանությունը կիրառել է «վախի քարոզչություն»՝ ընտրողների վրա հոգեբանական ճնշում գործադրելու և քվեներ կորզելու նպատակով։ Իշխանության ներկայացուցիչները, ընդհակառակը, հայտարարում են, որ դա եղել է աշխարհաքաղաքական ռիսկերի բաց և ազնիվ գնահատական, որը նպատակ է ունեցել հասարակությանը նախապատրաստել հնարավոր զարգացումներին։

Հարցադրումը, որն այսօր հուզում է քաղաքագետներին և սոցիոլոգներին, հետևյալն է.

Ինչպե՞ս փոխվեց պատերազմի վտանգի մասին հայտարարության բովանդակությունն ու քաղաքական ընկալումը ժամանակի ընթացքում, և ինչպիսի՞ ազդեցություն կարող էր այն ունենալ հետպատերազմական հասարակության հոգեբանության ու ընտրողների վարքագծի վրա։

2. Ժամանակագրություն․ Հայտարարության էվոլյուցիան և շեշտադրումների փոփոխությունը

Նախընտրական հայտարարություն

2026թ.

Նիկոլ Փաշինյանը նախընտրական հանրահավաքի ընթացքում հայտարարեց, որ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության կողմից սահմանադրական մեծամասնություն չստանալը կարող է հանգեցնել «աղետաբեր պատերազմի» արդեն սեպտեմբերին։ Շեշտադրումը դրված էր ներքին քաղաքական կայունության և իշխանության վերարտադրության վրա՝ որպես պատերազմը կանխող առաջնային գործոն։

Ընտրություններից հետո դիրքորոշման փոփոխություն

Ազգային ժողովում և տարբեր ելույթներում վարչապետը փոխեց շեշտադրումը՝ հայտարարելով. «Եթե մենք շարունակենք ընթանալ խաղաղության օրակարգով, ապա կարող ենք կանխել պատերազմը»։ Շեշտադրումը տեղափոխվեց արտաքին քաղաքական կուրսի և «Խաղաղության խաչմերուկ»/«Խաղաղության պայմանագիր» հայեցակարգերի դաշտ։

Հայտարարությունների համադրում և պատճառահետևանքային կապեր

Երկու հայտարարությունների համադրությունը ցույց է տալիս քաղաքական ուղերձի կառուցվածքային տեղաշարժ.

1. Առաջին հայտարարություն (Նախընտրական շրջան).
   • Պատճառ: Իշխանափոխություն, «ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ» կուսակցության հաղթանակի բացակայություն։
   • Հետևանք: Աղետաբեր պատերազմ սեպտեմբերին։
   • Տրամաբանություն: Ներքաղաքական անկայունությունը դիտարկվում է որպես արտաքին ագրեսիայի ուղղակի կատալիզատոր։

1. Երկրորդ հայտարարություն (Հետընտրական շրջան).
   • Պատճառ: Խաղաղության օրակարգի որդեգրում
   • Հետևանք: Պատերազմի վտանգի չեզոքացում կամ նվազեցում։
   • Տրամաբանություն: Պատերազմի կանխումը պայմանավորվում է ոչ թե ընտրությունների արդյունքով, այլ արտաքին քաղաքականության բովանդակությամբ։

3. Ազգային ժողովի քննարկումները․ Քաղաքական դիրքորոշումներ և մեղադրանքներ

Խորհրդարանական վերջին քննարկումները ցույց տվեցին, որ անվտանգության թեման շարունակում է մնալ իշխանություն-ընդդիմություն հակամարտության գլխավոր վեճի առարկան։

Ընդդիմության փաստարկները

• Ընդդիմադիր պատգամավորները պնդում են, որ պատերազմի սպառնալիքը հնչեցվել է միայն ընտրողների մոտ տագնապ առաջացնելու համար, որպեսզի վերջիններս քվեարկեն գործող իշխանության օգտին՝ որպես «չարյաց փոքրագույնի» կամ կայունության երաշխավորի։
• Ընդդիմությունը նշում է, որ իշխանությունը երկրի անվտանգության պատասխանատվությունը փորձել է դնել ընտրողի վրա՝ ստեղծելով թյուր տպավորություն, թե քվեարկության արդյունքը կարող է կանխել արտաքին թշնամու ռազմական ծրագրերը։

Իշխանության պատասխանները

• Իշխանության պնդումն այն է, որ ներքին քաղաքական ճգնաժամն ու իշխանական վակուումը հակառակորդի համար ստեղծելու էին պատերազմ սկսելու «բարենպաստ պատուհան», ինչն էլ փորձ է արվել կանխել հանրային զգոնությունը բարձրացնելու միջոցով։

4. Միջազգային արձագանք

Այս կոնկրետ նախընտրական հայտարարության վերաբերյալ միջազգային լրատվամիջոցների անդրադարձը ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է պահպանել փաստացի ճշգրտություն։

Համաշխարհային առաջատար լրատվամիջոցները (Reuters, Associated Press, BBC, Deutsche Welle, France 24, Politico) լայնորեն լուսաբանել են Հայաստանի 2026թ. հերթական խորհրդարանական ընտրությունները և խաղաղության պայմանագրի շուրջ բանակցությունները։ Սակայն, առանձին հոդվածով կամ հատուկ անդրադարձով Նիկոլ Փաշինյանի՝ «սեպտեմբերյան աղետաբեր պատերազմի» մասին կոնկրետ նախընտրական հայտարարությունը միջազգային մամուլում լայնորեն չի քննարկվել։

Միջազգային լրատվամիջոցները հիմնականում կենտրոնացել են հետևյալ ընդհանուր թեմաների վրա.

• Հայաստան-Ադրբեջան սահմանային բախումներ։
• Ռուսաստանի, Եվրոմիության և ԱՄՆ-ի միջնորդական ջանքեր։
• Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո Հայաստանի ներքաղաքական ճգնաժամը։

5. Քաղաքական հոգեբանություն․ «Fear Appeal» և ընտրողի վարքագիծը

Քաղաքական հաղորդակցության տեսության մեջ «Fear appeal» (վախի վրա հիմնված ուղերձ) հասկացությունը լայնորեն ուսումնասիրված է (օրինակ՝ Kim Witte, 1992 — Extended Parallel Process Model):

[ ՎԱՐՔԱԳԾԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ]

Հոգեբանական մեխանիզմները հետպատերազմական հասարակությունում

1. Անվտանգության կարիքի առաջնահերթություն. Ըստ Մասլոուի կարիքների հիերարխիայի՝ ճգնաժամային և հետպատերազմյան շրջաններում հասարակության մոտ անվտանգության պահանջմունքը դառնում է գերիշխող։
2. Ռիսկերից խուսափում (Risk Aversion). Ընտրողները հաճախ հակված են պահպանել գոյություն ունեցող կարգավիճակը կամ քվեարկել հօգուտ այն ուժի, որը խոստանում է կայունություն, քան դիմել անորոշ փոփոխությունների, որոնք կարող են հանգեցնել ցնցումների։
3. Կոնսոլիդացիա վտանգի շուրջ (Rally ’round the flag). Սպառնալիքի առկայության դեպքում հասարակությունը հակված է համախմբվել գործող իշխանության շուրջ, եթե ընդդիմությունը չի առաջարկում անվտանգության ավելի վստահելի այլընտրանք:

Վերլուծական նկատառում. Չնայած քաղաքական հոգեբանության մեխանիզմները բացատրում են, թե ինչպես կարող էր նման հայտարարությունն ազդել ընտրողների վրա, չկան սոցիոլոգիական կամ վիճակագրական վերջնական ապացույցներ, որ հենց այս կոնկրետ հայտարարությունն է վճռել ընտրությունների ելքը։ Ընտրողների որոշման վրա ազդել են բազմաթիվ գործոններ, այդ թվում՝ ընդդիմության նկատմամբ վստահության մակարդակը, սոցիալ-տնտեսական վիճակը և նախկին իշխանությունների վերադարձի մտավախությունը։

6. Փաստերի ստուգում․ Ի՞նչ գիտենք, և ի՞նչ դեռ պարզ չէ

7. Եզրակացություն

Պատերազմի սպառնալիքի կիրառումը քաղաքական դիսկուրսում բարդ և երկսայրի գործիք է։ Մի կողմից՝ իշխանության պարտականությունն է հանրությանը տեղեկացնել առկա վտանգների մասին, մյուս կողմից՝ նախընտրական շրջանում նման հայտարարությունները անխուսափելիորեն ընկալվում են որպես քաղաքական տեխնոլոգիա։

Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունը և դրա հետագա փոխակերպումը ցույց են տալիս, թե ինչպես է անվտանգային տագնապը Հայաստանում դարձել քաղաքական լեգիտիմության և հանրային համախմբման հիմնական աղբյուրներից մեկը։ Ամիսներ անց այս թեմայի շուրջ խորհրդարանական թեժ քննարկումները վկայում են այն մասին, որ հայաստանյան քաղաքական միջավայրը դեռևս չի հաղթահարել հետպատերազմյան ճգնաժամը, իսկ «խաղաղության» և «սպառնալիքի» սահմանագիծը մնում է երկրի քաղաքական ապագայի ամենազգայուն հարցը։

Ալբերտ Ավետիսյան

#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck

Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ։

Նյութերի բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում միայն ISHR Հայաստան կազմակերպությունը