Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն (ISHR) հասարակական կազմակերպությունը շարունակելով «Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ» ծրագրի շրջանակում մարզային իրազեկման և կրթական նախաձեռնությունները՝ Արթիկ քաղաքում անցկացրեց առաջին մարզային սեմինարը՝ նվիրված մեդիագրագիտությանը, ապատեղեկատվության ճանաչմանը և փաստերի ստուգման հիմնական գործիքներին։
Սեմինարին մասնակցում էին շուրջ 25 երիտասարդներ, ովքեր ներկայացնում էին Արթիկի և հարակից համայնքների երիտասարդական խմբերը, ուսանողական և հասարակական շրջանակները։
Հանդիպումը նպատակ ուներ երիտասարդներին տրամադրել այն գիտելիքներն ու գործնական հմտությունները, որոնք անհրաժեշտ են ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրում կողմնորոշվելու, կեղծ տեղեկատվությունը տարբերելու և անվտանգ տեղեկատվական վարքագիծ ձևավորելու համար։
Ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրի մարտահրավերները
Սեմինարի առաջին հատվածը նվիրված էր տեղեկատվական միջավայրի առանձնահատկություններին։ Քննարկվեց, թե ինչպես են սոցիալական ցանցերը, առցանց լրատվամիջոցները և մեսենջերային հարթակները դարձել տեղեկատվության տարածման հիմնական աղբյուրներ, և ինչ վտանգներ կարող են առաջանալ տեղեկատվության արագ և չստուգված տարածման պայմաններում։
Մասնակիցների հետ քննարկվեցին հետևյալ հարցերը․
- ինչպես է ձևավորվում տեղեկատվական հոսքը,
- ինչու են մարդիկ հաճախ վստահում հուզական կամ սենսացիոն հրապարակումներին,
- ինչպես են ալգորիթմները ազդում մեր տեսած բովանդակության վրա,
- ինչ դեր ունի քննադատական մտածողությունը տեղեկատվության գնահատման գործընթացում։
Երիտասարդները ակտիվորեն կիսվում էին իրենց փորձով՝ ներկայացնելով սոցիալական ցանցերում հանդիպած կասկածելի հրապարակումների օրինակներ և քննարկելով, թե ինչու են նման նյութերը հաճախ լայն տարածում գտնում։
Ապատեղեկատվության տեսակները
Սեմինարի կարևոր հատվածներից մեկը վերաբերում էր ապատեղեկատվության տեսակներին։ Ներկայացվեցին misinformation, disinformation և malinformation հասկացությունները՝ պարզ և հասկանալի օրինակներով։
Քննարկվեցին առավել տարածված մանիպուլյատիվ մեթոդները․
- կեղծ վերնագրեր,
- համատեքստից կտրված լուսանկարներ,
- հին լուսանկարների ներկայացում որպես նոր իրադարձություն,
- մոնտաժված տեսանյութեր,
- կեղծ մեջբերումներ,
- արհեստական բանականությամբ ստեղծված կամ փոփոխված պատկերներ։
Հատուկ ուշադրություն դարձվեց այն հանգամանքին, որ ապատեղեկատվությունը հաճախ հիմնվում է իրական փաստերի մասնակի օգտագործման վրա, ինչի պատճառով այն առաջին հայացքից կարող է վստահելի թվալ։
Ինչպես պաշտպանվել ապատեղեկատվությունից
Հաջորդ հատվածում ներկայացվեցին ինքնապաշտպանության հիմնական քայլերը․
- Ստուգել աղբյուրը՝ պարզել, թե ով է հրապարակման հեղինակը և արդյոք այն վստահելի լրատվամիջոց կամ կազմակերպություն է։
- Համեմատել տեղեկատվությունը այլ աղբյուրների հետ։
- Ուշադրություն դարձնել ամսաթվին և հրապարակման համատեքստին։
- Չտարածել նյութը անմիջապես, եթե այն առաջացնում է ուժեղ հուզական արձագանք։
- Փորձել գտնել սկզբնական աղբյուրը՝ պաշտոնական հայտարարություն, փաստաթուղթ կամ սկզբնական հրապարակում։
Մասնակիցների կարծիքով հատկապես օգտակար էր այն գաղափարը, որ «եթե տեղեկատվությունը ստիպում է անհապաղ բարկանալ, վախենալ կամ շտապ տարածել այն, պետք է առաջին հերթին կանգ առնել և ստուգել»։
Փաստերի ստուգման գործիքների գործնական ներկայացում
Սեմինարի ամենահետաքրքիր և աշխույժ հատվածը վերաբերում էր փաստերի ստուգման գործիքներին։ Գործնական ցուցադրության միջոցով ներկայացվեցին մի շարք հասանելի և անվճար գործիքներ, որոնք կարող են օգտագործել ոչ միայն լրագրողները, այլև ցանկացած օգտատեր։
Ներկայացվեցին հետևյալ գործիքներն ու մեթոդները․
- Google Reverse Image Search – լուսանկարների սկզբնական աղբյուրը գտնելու համար,
- TinEye – պատկերների տարածման պատմությունը ստուգելու համար,
- InVID – տեսանյութերի կադրերի վերլուծության և ստուգման համար,
- Google Maps և Street View – լուսանկարների տեղադրությունը համեմատելու համար,
- մետատվյալների և հրապարակման մանրամասների ուսումնասիրության հիմնական սկզբունքները։
Գործնական վարժությունների ընթացքում երիտասարդները փորձեցին ինքնուրույն ստուգել մի քանի օրինակային հրապարակումներ, գտնել լուսանկարների իրական աղբյուրները և գնահատել դրանց հավաստիությունը։ Այս հատվածը վերածվեց ակտիվ քննարկման, որտեղ մասնակիցները հարցեր էին տալիս, առաջարկում սեփական տարբերակները և միասին փորձում բացահայտել մանիպուլյացիայի նշանները։
Ակտիվ մասնակցություն և հետաքրքրված մթնոլորտ
Սեմինարը առանձնանում էր բարձր մասնակցային ակտիվությամբ։
Երիտասարդները ոչ միայն լսում էին ներկայացումները, այլև ներգրավվում էին քննարկումների, արտահայտում իրենց տեսակետները և բերում իրական օրինակներ իրենց առօրյա տեղեկատվական փորձից։
Հատկանշական էր, որ մասնակիցների մեծ մասը հետաքրքրված էր հատկապես․
- արհեստական բանականությամբ ստեղծված պատկերների ճանաչմամբ,
- TikTok և Instagram հարթակներում տարածվող կեղծ բովանդակության ստուգմամբ,
- արագ փաստերի ստուգման մեթոդներով,
- անվտանգ տեղեկատվական վարքագծի ձևավորմամբ։
Այս հետաքրքրվածությունը ցույց տվեց, որ մարզային երիտասարդների շրջանում առկա է մեծ պահանջարկ մեդիագրագիտության և տեղեկատվական անվտանգության վերաբերյալ կրթական ծրագրերի նկատմամբ։
Մարզային նախաձեռնության մեկնարկը
Արթիկի սեմինարը դարձավ մարզային կրթական շարքի առաջին հանդիպումը։ Նախաձեռնության նպատակն է Հայաստանի տարբեր մարզերում ձևավորել մեդիագրագետ երիտասարդների ցանց, ովքեր կկարողանան իրենց համայնքներում տարածել քննադատական մտածողության, պատասխանատու տեղեկատվական վարքագծի և փաստերի ստուգման մշակույթը։
Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն ՀԿ-ն կարևորում է հատկապես մարզերում երիտասարդների մասնակցությունը տեղեկատվական դիմակայունության ձևավորման գործընթացին, քանի որ ապատեղեկատվության ազդեցությունը հաճախ առավել զգալի է այն միջավայրերում, որտեղ սահմանափակ են որակյալ տեղեկատվական ռեսուրսները և մեդիագրագիտության հնարավորությունները։
Առաջիկա քայլերը
Ծրագրի շրջանակում նախատեսվում են նոր մարզային սեմինարներ, գործնական աշխատարաններ և շարունակական համագործակցություն երիտասարդական խմբերի հետ։ Արթիկի առաջին հանդիպումը ցույց տվեց, որ նման ձևաչափը ոչ միայն արդյունավետ կրթական միջոց է, այլև կարևոր հարթակ երիտասարդների միջև փորձի փոխանակման, համագործակցության և հանրային պատասխանատվության մշակույթի ձևավորման համար։
Կազմակերպությունը շնորհակալություն է հայտնում սեմինարի բոլոր մասնակիցներին ակտիվ մասնակցության, հետաքրքիր հարցերի և կառուցողական քննարկումների համար և վերահաստատում է իր հանձնառությունը՝ աջակցելու Հայաստանում մեդիագրագիտության զարգացմանը, ապատեղեկատվության նկատմամբ դիմակայունության բարձրացմանը և փաստերի վրա հիմնված հանրային հաղորդակցության մշակույթի ամրապնդմանը։
Անի Սուքիասյան ISHR Armenia
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
