Ի տարբերություն զանգվածային բոտային արշավների կամ deepfake-երի, Հայաստանում նոր տեղակայված ԵՄ գործընկերության առաքելության (EUPM Armenia) շուրջ հունիսի վերջին շրջանառվող մեկնաբանությունները դարձան ապատեղեկատվության նոր արշավ. ոչ թե փաստի հորինում, այլ իրական փաստաթղթի ընտրովի մեջբերում և ենթատեքստի փոփոխություն։
Ինչ է իրականում EUPM-ը
Առաքելությունը ստեղծվել է 2026 թվականի ապրիլի 21-ին՝ ԵՄ արտաքին հարաբերությունների խորհրդի որոշմամբ, հենց Հայաստանի կառավարության դիմումի հիման վրա (դիմումը ներկայացվել էր դեռ 2025-ի դեկտեմբերին)։ Խորհրդատվական, քաղաքացիական և ոչ գործադիր առաքելության պաշտոնական նպատակը Հայաստանի պետական մարմինների կարողությունների ամրապնդումն է հիբրիդային սպառնալիքների դեմ. արտերկրյա տեղեկատվական մանիպուլյացիա (FIMI), կիբեռսպառնալիքներ և ընտրական/քաղաքական համատեքստում անօրինական ֆինանսական հոսքեր։ ԵՄ արտաքին քաղաքականության և անվտանգության հարցերով Բարձր ներկայացուցիչ Կայա Կալասն առաքելության մեկնարկին հայտարարել է, որ ԵՄ-ն կապահովի, որ Հայաստանը մենակ չմնա արտաքին ճնշման առջև։ Կարևոր է. ըստ ԵՄ խորհրդի որոշման, առաքելությունը տրամադրում է միայն ռազմավարական խորհրդատվություն և ինստիտուցիոնալ կարողությունների զարգացում. ո՛չ իրավապահ, ո՛չ վերահսկողական լիազորություններ նրան փոխանցված չեն։
Ինչպես է այն վերաձևակերպվում
Հենց այս պաշտոնական, բավականին տեխնիկական ձևակերպումը («ապօրինի ֆինանսական հոսքերի դեմ պայքար») դառնում է վերաշարադրման նյութ։ Ինչպես փաստագրել է CivilNetCheck-ը, ռուսալեզու Telegram-ալիքներում և մեդիայում առաքելությունը ներկայացվում է որպես «հիբրիդային ազդեցության հարթակ ընդդեմ Ռուսաստանի» կամ «բանկային համակարգի նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու գործիք»։ Հատկանշական է, թե ինչպես է այս մեկնաբանությունը կառուցվում. մանդատի ձևակերպումից հանվում է «ընտրական և քաղաքական համատեքստում» հստակեցումը, և «ֆինանսական հոսքերի դեմ պայքարը» ընդհանրացվում է՝ ակնարկելով ուղղակի բանկային տվյալների հասանելիություն։ Նույն տրամաբանությամբ է կառուցված նաև Pravda Հայաստանի սեփական, երգիծական երանգով նյութը, որտեղ առաքելության տեղակայումը ներկայացվում է որպես Եվրոպայի կողմից Հայաստանին «առատաձեռնաբար» պարտադրված ևս մեկ վերահսկողական կառույց։
Սակայն իրավական իրականությունը այլ է. «Բանկային գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է, թե որ մարմիններն են իրավասու ստանալ նման տեղեկատվություն (դատարաններ, հարկային և մաքսային մարմիններ, Կենտրոնական բանկ, Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողով և այլն), և արտասահմանյան քաղաքացիական առաքելությունը դրանց թվում չէ։ ՀՀ ԱԳՆ-ն էլ պարզաբանել է, որ առաքելության գործունեությունը զուտ խորհրդատվական բնույթ ունի և ենթակա է ՀՀ ինքնիշխանության և օրենսդրության անվերապահ հարգմանը։
Կրկնվող կաղապար
Սա առաջին անգամը չէ, երբ ԵՄ-Հայաստան համագործակցության նախաձեռնությունը ենթարկվում է նույն վերաձևակերպման տրամաբանությանը։ 2023-ին ստեղծված ԵՄ դիտորդական առաքելության (EUMA) դեպքում շրջանառվում էին պնդումներ, թե այն կարող է վերածվել ռազմական/ՆԱՏՕ-ի բազայի կամ զբաղվել լրտեսությամբ. ոչ մեկը չհաստատվեց, և առաքելությունը շարունակեց իր զուտ դիտորդական գործառույթը։ Նույն մարտի ամսին, երբ հայտարարվեց ԵՄ հիբրիդային արագ արձագանքման խմբի ժամանման մասին, տարածվեցին պնդումներ, թե այն «Մոլդովայի սցենարով» կմիջամտի ընտրություններին։ Այս սցենարն էլ չիրականացավ։
Երեք դեպքերի ընդհանրությունը ցույց է տալիս, որ նպատակը ոչ թե կոնկրետ առաքելության քննադատությունն է, այլ ընդհանուր կասկածի մթնոլորտի ստեղծումը ցանկացած ԵՄ-Հայաստան անվտանգային կամ ինստիտուցիոնալ նախաձեռնության շուրջ, անկախ դրա փաստացի բովանդակությունից։
Ինչու է այս տեխնիկան առանձնապես կայուն
Ի տարբերություն կեղծ տեսանյութերի կամ հորինված իրադարձությունների, որոնք համեմատաբար հեշտությամբ հերքվում են (բավական է ցույց տալ, որ իրադարձությունը տեղի չի ունեցել), այս տեսակի ապատեղեկատվությունը հենվում է իրական փաստաթղթի վրա։ Վիճարկվում է ոչ թե փաստը, այլ մեկնաբանությունը, ինչը դժվարացնում է միանշանակ հերքումը հանրության մեծ մասի համար. պաշտոնական տեքստը իսկապես գոյություն ունի, պարզապես մեջբերվում է հատվածաբար, առանց իրավական և քաղաքական համատեքստի։ Սա նաև բացատրում է, թե ինչու նման նարատիվները դժվար է «փակել» մեկ հերքումով. քանի դեռ գործում է հաջորդ ԵՄ նախաձեռնությունը, նույն կաղապարը կարող է վերակիրառվել գրեթե առանց փոփոխության։
Համեմատական հեռանկար. նույն կաղապարը տարածաշրջանում
EUPM-ի շուրջ կիրառվող տեխնիկան մեկուսացված հայաստանյան երևույթ չէ։ Համեմատելի դեպքեր կան առնվազն երկու հարևան երկրում, և յուրաքանչյուրը ցույց է տալիս նույն հիմնական նարատիվի («ԵՄ գործընկերությունը = ինքնիշխանության սպառնալիք») մի փոքր տարբեր տարբերակ։
Մոլդովա. նույն առաքելության մոդելը, ավելի վաղ և ավելի բացահայտ
Հատկանշական է, որ Հայաստանում տեղակայված EUPM-ը կրկնօրինակում է արդեն գործող մոդելը. ԵՄ գործընկերության առաքելությունը Մոլդովայում մեկնարկել էր դեռ 2023-ին՝ կիբեռանվտանգության և հիբրիդային սպառնալիքներին դիմակայելու կարողությունների ամրապնդման նույն նպատակով։ Մոլդովայի դեպքում, սակայն, Ռուսաստանը կիրառել է ավելի բացահայտ մոտեցում, քան սովորաբար՝ նարատիվները տարածելով ոչ միայն անանուն Telegram-ալիքներով, այլև ուղղակիորեն ՌԴ ԱԳՆ-ի և պետական լրատվամիջոցների (TASS, Sputnik Moldova) միջոցով, որոնք ԵՄ-ն ներկայացնում էին որպես Մոլդովայի տնտեսական ու քաղաքական ինքնիշխանության սպառնալիք, իսկ եվրաինտեգրումը՝ որպես Ռուսաստանի դեմ ուղղված սադրանք։ 2025-ի ընտրությունների նախաշեմին այս նարատիվները համալրվեցին նաև տեխնիկական գործիքներով, այդ թվում՝ «STOP UE» անունով Telegram-չաթբոթով, որը դրամական վարձատրություն էր առաջարկում հակաեվրոպական բովանդակություն տարածելու դիմաց։ Ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Մոլդովայում կիրառվող թեզերի հիմնական հավաքածուն կրկնվող է. ԵՄ-ն ներկայացվում է որպես տնտեսական/քաղաքական ինքնիշխանության սպառնալիք, եվրաինտեգրումը՝ որպես Ռուսաստանի հետ առճակատում հրահրող քայլ, ինչին հաճախ ավելանում են եկեղեցու/ավանդական արժեքների հալածանքի մասին պատումներ (ուղիղ զուգահեռ Հայաստանում արձանագրված Ուղղափառ եկեղեցու նարատիվի հետ)։
Վրաստան. նույն հռետորաբանությունը, հակառակ ուղղությամբ
Վրաստանի դեպքը ցույց է տալիս նույն «ինքնիշխանության» հռետորաբանության հակառակ կիրառումը. այստեղ ոչ թե արտաքին ուժերն են ինքնիշխանության կորստի մասին նարատիվ տարածում իշխանության դեմ, այլ հենց իշխող «Վրացական երազանք» կուսակցությունն է «ինքնիշխանության պաշտպանության» փաստարկով հիմնավորել «օտարերկրյա գործակալների մասին» վիճահարույց օրենքի ընդունումը՝ ներկայացնելով այն որպես ամերիկյան FARA օրենքի անալոգ։ Փորձագետները նշում են, որ այս համեմատությունը մոլորեցնող է. իրական տարբերությունները ամերիկյան և վրացական օրենքների կիրառման նպատակների ու մեխանիզմների միջև զգալի են, ինչը քննարկվել է անգամ ԱՄՆ Կոնգրեսի լսումներում։ Փաստացի՝ օրենքը կառուցվածքով ավելի մոտ է Ռուսաստանի 2012-ի «օտարերկրյա գործակալների մասին» օրենքին, որն օգտագործվել է քաղաքացիական հասարակությունը ապամոնտաժելու համար։ Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է նույն «ինքնիշխանության» շրջանակը օգտագործվել ոչ թե ԵՄ նախաձեռնությունը վարկաբեկելու, այլ հենց երկրի եվրաինտեգրումից հեռացումն արդարացնելու համար։
Ընդհանուր հայտարարը
Երեք դեպքերում էլ (Հայաստան, Մոլդովա, Վրաստան) գործում է նույն կառուցվածքային տրամաբանությունը. իրական, ստուգելի փաստաթուղթ կամ իրադարձություն ընտրովի մեկնաբանվում է որպես ինքնիշխանության համար սպառնալիք՝ անկախ նրանից, թե դա արտաքին տեղեկատվական գործողություն է (Հայաստան, Մոլդովա), թե ներքին քաղաքական գործիք (Վրաստան)։ Տարբերությունը մեթոդի մեջ է, ոչ թե տրամաբանության. Հայաստանի դեպքում նարատիվը դեռևս հիմնականում շրջանառվում է ալիքներով և երկրորդական մեդիայով՝ առանց պաշտոնական աջակցության, մինչդեռ Մոլդովայում այն ուներ պետական աջակցություն ՌԴ կողմից, իսկ Վրաստանում՝ հենց սեփական կառավարության կողմից։ Սա հուշում է, որ Հայաստանում արձանագրված դեպքը կարող է լինել ավելի վաղ փուլում գտնվող երևույթ, որի հետագա զարգացմանն արժե հետևել համեմատական այս երկու սցենարների լույսի ներքո։
Ինչի սպասել առաջիկայում
Հաշվի առնելով, որ Հայաստան-ԵՄ համագործակցության օրակարգում սպասվում են նոր՝ անվտանգային և ֆինանսական բաղադրիչ ունեցող նախաձեռնություններ, տրամաբանական է ենթադրել, որ նույն վերաձևակերպման տեխնիկան կկիրառվի նաև դրանց նկատմամբ, հատկապես եթե պաշտոնական տեքստերում կրկին հայտնվեն այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են «ֆինանսական հոսքերի վերահսկողություն» կամ «կարողությունների զարգացում»։ Սա արդեն կանխատեսելի, կրկնվող մեխանիզմ է, որի դեմ ամենաարդյունավետ պաշտպանությունը ոչ թե յուրաքանչյուր դեպքի առանձին հերքումն է, այլ հանրության իրազեկվածությունը հենց ընտրովի մեջբերման տեխնիկայի տրամաբանության մասին։
Մարինե Խառատյան
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ։
