Հայաստանը պատրաստվում է փոխել իր քաղաքացիների անձը
հաստատող փաստաթղթերի համակարգը։ 2026 թվականի աշնանից
նախատեսվում է նոր կենսաչափական անձնագրերի տրամադրումը, իսկ դրան
զուգահեռ երկրում ներդրվում է նոր ենթակառուցվածք, որը պետք է
հնարավորություն տա նաև ինքնաշխատ սահմանային անցման
համակարգերի՝ e-gates-ի կիրառմանը։ Պաշտոնական ներկայացմամբ՝ սա
պարզապես նոր անձնագրի պատմություն չէ։ Խոսքը պետական
նույնականացման ենթակառուցվածքի փոփոխության մասին է, որի
կենտրոնում մարդու ինքնությունն է, իսկ դրա հետ՝ ամենազգայուն
անձնական տվյալներից մեկը՝ կենսաչափությունը։
Բայց հենց այս համակարգի ներդրման նախաշեմին հանրային դաշտում
հայտնվեց մի պատմություն, որն այդ տեխնոլոգիական նախագիծը կապեց
2020 թվականի պատերազմի, թուրքական Bayraktar անօդաչուների,
ամերիկյան Advent International ներդրումային ընկերության և ֆրանսիական
IDEMIA տեխնոլոգիական խմբի հետ։ 2026 թվականի հունիսի 26-ին
«Հրապարակը» հրապարակեց ««Բայրաքթարի» գործընկերը ճանաչվել է ՀՀ
կառավարության մրցույթի հաղթող» վերնագրով հոդված։ Հոդվածում
պնդվում էր, որ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում հայկական կողմի
կողմից խոցված Bayraktar TB2 անօդաչուների բեկորներում հայտնաբերվել
էին ամերիկյան ընկերությունների արտադրած բաղադրիչներ, և այդ
պատմությունը կապվում էր Advent International-ի հետ։ Այնուհետև հոդվածը
անցնում էր Հայաստանի նոր կենսաչափական համակարգին՝ նշելով, որ
կառավարության մրցույթում հաղթած կոնսորցիումի կազմում ընդգրկված է
IDEMIA-ն, իսկ IDEMIA-ի բաժնետոմսերի մեծ մասը, ըստ հրապարակման,
պատկանում է Advent International-ին։ Այդ երկու հանգույցները միացնելով՝
հրապարակումը առաջ էր քաշում առավել ծանր ենթադրությունը՝ որ
Հայաստանի քաղաքացիների կենսաչափական տվյալները կարող են
հասանելի դառնալ Հայաստանի նկատմամբ ոչ բարեկամական կամ
թշնամական պետություններին։
Պատմության այս ներկայացումը շատ արագ ստացավ ոչ միայն
տեխնոլոգիական, այլև ազգային անվտանգության երանգ։ Մի կողմում
Bayraktar-ն է՝ 2020 թվականի պատերազմի խորհրդանիշներից մեկը, մյուս
կողմում՝ կենսաչափական տվյալները, որոնք կապված են յուրաքանչյուր
քաղաքացու ինքնության հետ։ Երկուսի միավորումը ընթերցողին գրեթե
անմիջապես բերում է մեկ եզրակացության։ Բայց հենց այդ պահին է սկսվում
լրագրողական հետաքննության իրական աշխատանքը։ Ոչ թե անմիջապես
ասել՝ սա ճիշտ է կամ սխալ, այլ վերականգնել փաստերի հերթականությունը,
պարզել ընկերությունների իրական հարաբերությունները և առանձնացնել
այն հատվածը, որն ապացուցված է, այն հատվածից, որը աղբյուրի պնդում է
կամ դեռ հարց է։
Հայաստանի ներքին գործերի նախարարությունը հրապարակումից հետո
հանդես եկավ պաշտոնական պարզաբանմամբ։ Նախարարությունը հոդվածը
բնորոշեց որպես ապատեղեկատվական և մոլորեցնող։ Պաշտոնական
պատասխանի առանցքային դրույթը հետևյալն էր՝ Advent International-ը չի
հանդիսացելՀայաստանի Հանրապետության կառավարության
հայտարարած մրցույթի արդյունքում ընտրված կոնսորցիումի անդամ։
Նախարարությունը հիշեցրեց, որ 2025 թվականի ապրիլի 25-ին պետություն
մասնավոր գործընկերության պայմանագիրը կնքվել է «ՀայՓաս» փակ
բաժնետիրական ընկերության հետ, որի հիմնադիրն է «IN Smart Identity France
SAS & A.C.I. Technology S.à.r.l.» կոնսորցիումը։ Այսինքն՝ պայմանագրային
շղթայում Advent International-ը որպես մրցույթի հաղթող կոնսորցիումի
անդամ չկա։
Այս պարզաբանումը կարևոր է, բայց այն չի փակում ամբողջ
պատմությունը։ Այն պատասխանում է մեկ կոնկրետ հարցի՝ արդյոք Advent
International-ը եղել է Հայաստանի մրցույթի հաղթող կոնսորցիումի անդամ։
Պաշտոնական պատասխանը՝ ոչ։ Սակայն դրանից առանձին հարց է՝ ինչպիսի
կորպորատիվ կամ ներդրումային հարաբերություններ են եղել Advent-ի և
IDEMIA-ի միջև տվյալ ժամանակահատվածում։ Եվ ևս մեկ այլ հարց է՝ այդ
հարաբերությունը որևէ կերպ առնչվո՞ւմ է Հայաստանի քաղաքացիների
տվյալների հասանելիությանը։ Երեք հարցերը պետք է պահել իրարից
առանձին, որովհետև պայմանագրային կողմը, բաժնետերը, ներդրողը և
տեխնոլոգիական գործընկերը իրավական նույն կարգավիճակը չունեն։
Հայաստանի կենսաչափական համակարգի մրցույթի պաշտոնական
նկարագրությունը բավական հստակ է։ Հաղթող է ճանաչվել «IDEMIA Identity
Security France and A.C.I. Technology S.à.r.l.» ֆրանսիական կոնսորցիումը։
2025 թվականի ապրիլի 25-ին փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանի
ներկայությամբ ՆԳ նախարար Արփինե Սարգսյանը և կոնսորցիումի կողմից
հիմնադրված «HAYPASS» ՓԲԸ-ի գործադիր տնօրեն Ռեջիս Բուշյեն
ստորագրել են պետություն-մասնավոր գործընկերության պայմանագիրը։
Պայմանագիրը վերաբերում է անձը հաստատող փաստաթղթերի թողարկման
և տրամադրման, ինչպես նաև այդ գործընթացում օգտագործվող միջոցների
շահագործման ու սպասարկման ենթակառուցվածքին։
Ծրագրի շրջանակում HAYPASS-ը մինչև 2026 թվականի երկրորդ
կիսամյակը պետք է ներդնի նոր ենթակառուցվածք՝ կենսաչափական
տվյալների հավաքագրման նոր լուծումներով, նոր աշխարհագրական ցանցով
և ժամանակակից տեխնիկական հագեցվածությամբ գրասենյակներով։
Նախատեսվում է նաև ծառայության գլխամասային գրասենյակի շենքային
պայմանների, սերվերային տնտեսության և տպագրական սարքավորումների
ստանդարտացում։ Պաշտոնական նկարագրության համաձայն՝ նպատակը
Հայաստանի քաղաքացիներին և Հայաստանում այլ իրավական կարգավիճակ
ունեցող անձանց անվտանգ և բարձրորակ անձը հաստատող փաստաթղթեր
տրամադրելն է և անձնական տվյալների ու անձի իրավական ինքնության
պաշտպանության նոր շեմ սահմանելը։
Կարևոր է նաև, որ անձնագրային համակարգի բոլոր գործառույթները չեն
հանձնվում մասնավոր գործընկերոջը։ Պաշտոնական ներկայացմամբ՝
կարգավիճակի որոշումը, անձի ինքնության հաստատումը, բնակչության
պետական ռեգիստրի տնօրինումն ու վարումը շարունակելու է իրականացնել
ՆԳ նախարարությունը՝ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության
միջոցով։ Մասնավոր գործընկերոջն է վերապահվում կենսաչափական
տվյալների հավաքագրումը, փաստաթղթերի տպագրությունն ու
շահառուներին դրանց մատակարարումը։
Այս տարբերակումը կարևոր է, որովհետև հանրային քննարկման
ժամանակ «մասնավոր ընկերությունը ներդնում է կենսաչափական
համակարգը» ձևակերպումը կարող է ընկալվել որպես պետության կողմից
քաղաքացիների տվյալների ամբողջական վերահսկողության փոխանցում
մասնավոր ընկերությանը։ Պաշտոնական փաստաթուղթը նման
ամբողջական փոխանցում չի նկարագրում։ Այն նկարագրում է պետական և
մասնավոր գործառույթների բաժանում։ Սակայն դրանից անմիջապես
առաջանում է հաջորդ հարցը՝ եթե մասնավոր գործընկերը հավաքագրում է
կենսաչափական տվյալներ, ապա ինչ սահմաններում կարող է
հասանելիություն ունենալ այդ տվյալներին։ Որտե՞ղ են պահպանվում
տվյալները, ո՞վ ունի տեխնիկական մուտք, ո՞վ է վերահսկում այդ մուտքը,
ինչպե՞ս են պահվում պահուստային պատճենները, կա՞ն արդյոք
ենթամշակողներ կամ երրորդ կողմի տեխնոլոգիական ծառայություններ, և
արդյոք որևէ փուլում տվյալները դուրս են գալիս Հայաստանի տարածքից։
Այս հարցերը ինքնին վտանգի ապացույց չեն։ Դրանք այն հարցերն են,
որոնց պատասխանը անհրաժեշտ է համակարգի անվտանգությունը
գնահատելու համար։
2026 թվականի մայիսի 21-ին ՆԳ նախարարությունը հայտարարել էր, որ
նոր տիպի կենսաչափական անձնագրերի տպագրությունն արդեն սկսվել է
Նիդերլանդներում, և դրանք Հայաստանի քաղաքացիներին հասանելի կլինեն
2026 թվականի աշնանից։ Նախարարությունը հայտնել էր նաև, որ
Հայաստանի համար մշակվել է հատուկ անվտանգային լուծում՝ անձնագրի
թղթի բաղադրության մեջ ներառելով Հայաստանի եռագույնով մանրաթելեր։
Նույն հայտարարության ամենակարևոր ձևակերպումներից մեկն այն էր, որ
կենսաչափական տվյալները պահպանվելու են բացառապես Հայաստանի
Հանրապետության վերահսկողության ներքո։
Պաշտոնական դիրքորոշման համաձայն՝ տվյալների կառավարումն
իրականացվելու է ՆԳՆ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության
հատուկ ստորաբաժանման կողմից, իսկ մասնավոր գործընկերը տվյալներից
օգտվելու է միայն ծառայության մատուցման շրջանակում և պետության
վերահսկողությամբ։ Հայաստանը տվյալների պաշտպանության ոլորտում
առաջնորդվելու է եվրոպական բարձր չափանիշներով, այդ թվում՝ Եվրոպայի
խորհրդի 108+ կոնվենցիայի պահանջներով։ Նույն համակարգի շրջանակում
ներդրվում են նաև ինքնաշխատ սահմանային անցման՝ e-gates-ի լուծումներ,
որոնք պետք է թույլ տան համապատասխան փաստաթղթերով ուղևորներին
սահմանը հատել ավտոմատացված եղանակով՝ առանց սահմանապահի
անմիջական միջամտության։ Պետական ներկայացմամբ՝ համակարգը նաև
կարևոր քայլ է Եվրոպական միության հետ վիզաների ազատականացման
գործընթացում։
Այսպիսով, պետության ներկայացրած պատմությունը տեխնոլոգիական
արդիականացման մասին է։ Բայց այդ պատմությունը հասկանալու համար
պետք է ուսումնասիրել նաև IDEMIA-ի կորպորատիվ ճանապարհը։
IDEMIA Group-ը իր պաշտոնական ներկայացմամբ գործում է
կենսաչափության և կրիպտոգրաֆիայի, վճարումների, անվտանգ
ճանապարհորդության, մուտքի և ինքնության լուծումների ոլորտներում։
Խումբը ներկայացնում է երեք հիմնական ուղղություն՝ IDEMIA Secure
Transactions, IDEMIA Public Security և IDEMIA Smart Identity։ Վերջին
ուղղությունն այս պատմության համար հատկապես կարևոր է, որովհետև այն
կապված է ֆիզիկական և թվային ինքնության լուծումների հետ։ Ընկերության
ներկայացմամբ՝ IDEMIA-ն համագործակցում է ավելի քան 600 պետական
կազմակերպությունների և ավելի քան 2400 ձեռնարկությունների հետ ավելի
քան 180 երկրներում, իսկ ամբողջ խմբի աշխատակիցների թիվը մոտ 15
հազար է։
Սակայն IDEMIA-ն վերջին տարիներին անցել է նաև կորպորատիվ
վերակազմավորման ճանապարհ։ 2024 թվականի սեպտեմբերին «Le Monde»
ն գրել էր, որ ֆրանսիական պետական IN Groupe-ը բացառիկ
բանակցություններ էր սկսել IDEMIA-ի Smart Identity ստորաբաժանումը ձեռք
բերելու համար։ Այդ ստորաբաժանումը մասնագիտացած էր ազգային
նույնականացման քարտերի, անձնագրերի և այլ անվտանգ ինքնության
փաստաթղթերի արտադրության մեջ։ Հրապարակման համաձայն՝ գործարքը
պետք է զգալիորեն մեծացներ IN Groupe-ի չափը։ Smart Identity-ն այդ պահին
ուներ մոտ 430 միլիոն եվրոյի շրջանառություն և շուրջ 1700 աշխատակից,
որոնցից 250-ը Ֆրանսիայում էին։ Նրա արտադրական կենտրոններից
երկուսը գտնվում էին Նիդերլանդներում և Չեխիայում։
Գործարքը ներկայացվում էր նաև որպես IN Groupe-ի միջազգային
ընդլայնման հնարավորություն։ Ընկերության ղեկավարությունը խոսում էր
Եվրոպայում, Աֆրիկայում, Լատինական Ամերիկայում և Ասիայում դիրքերն
ամրապնդելու և ավելի մեծ միջազգային մրցույթների մասնակցելու մասին։
Smart Identity-ի տեխնոլոգիական փորձը պետք է լրացներ IN Groupe-ի
հնարավորությունները, հատկապես այն պայմաններում, երբ ինքնության
փաստաթղթերը արագ թվայնացվում են։
IDEMIA-ն ձևավորվել էր 2016 թվականին՝ Safran-ի նախկին Morpho
ստորաբաժանման և Oberthur Technologies-ի միավորման արդյունքում։ Այս
պատմությունը ցույց է տալիս, որ IDEMIA-ի շուրջ կորպորատիվ
կառուցվածքը պարզ և անփոփոխ չէ։ Բիզնես ուղղություններ են
առանձնացվել, բաժիններ են վաճառվել, և տարբեր
ժամանակահատվածներում ընկերության սեփականության և կառավարման
կառուցվածքը փոխվել է։
2025 թվականին IDEMIA-ն հայտարարեց Smart Identity-ի վաճառքի
ավարտի մասին։ Ընկերության պաշտոնական հաղորդագրության համաձայն՝
գործարքը կարևոր փուլ էր 2024 թվականի փետրվարին սկսված
ռազմավարական վերակազմավորման մեջ։ IDEMIA Group-ը կենտրոնանում
էր Secure Transactions և Public Security ուղղությունների վրա, իսկ Smart
Identity-ն անցնում էր IN Groupe-ի կազմում։ Գործարքը վերջնականապես
ավարտվել է 2025 թվականի հուլիսի 1-ին։
Այստեղ ժամանակագրությունը դառնում է կարևոր։ Հայաստանի և
HAYPASS-ի միջև պայմանագիրը ստորագրվել է 2025 թվականի ապրիլի 25
ին, իսկ Smart Identity-ի վաճառքի ավարտը տեղի է ունեցել դրանից հետո։
Հետևաբար ընկերությունների սեփականության կամ վերահսկողության
մասին ցանկացած պնդում պետք է կապել կոնկրետ ամսաթվի հետ։ 2024
թվականի կառուցվածքը չի կարելի ավտոմատ կերպով ներկայացնել որպես
2026 թվականի կառուցվածք, իսկ 2025 թվականի հուլիսից հետո գործող
հարաբերությունները չեն կարող առանց ճշտման նկարագրել նույն տարվա
ապրիլյան իրավիճակը։
Այս կորպորատիվ պատմության մեջ է Advent International-ի հարցը
դառնում կարևոր։ Տրամադրված նյութերում Advent-ը ներկայացվում է
IDEMIA-ի հետ կապված ներդրումային պատմության համատեքստում։ Բայց
նույնիսկ եթե գոյություն ունի այդպիսի կորպորատիվ կապ, այն պետք է
տարբերել Հայաստանի մրցույթի պայմանագրային հարաբերությունից։
Advent-ը կարող էր ունենալ ներդրումային կամ սեփականության կապ
IDEMIA-ի հետ և միաժամանակ չլինել Հայաստանի մրցույթի հաղթող
կոնսորցիումի անդամ։ Այդ երկու փաստերը իրար չեն հակասում։
Այստեղ մեկ բառը՝ «գործընկեր», կարող է ամբողջությամբ փոխել
պատմության իմաստը։ Գործընկեր կարող է նշանակել պայմանագրային
կողմ, ներդրող, բաժնետեր, մայր կամ դուստր ընկերություն, տեխնոլոգիական
մատակարար կամ նույն կորպորատիվ խմբի մաս։ Այդ բառերի իրավական
իմաստները նույնը չեն։ Եթե լրագրողական պատմության մեջ դրանք
խառնվում են, ընթերցողը կարող է տարբեր տեսակի հարաբերությունները
ընկալել որպես մեկ ամբողջական կապ։
Bayraktar-ի պատմության մեջ ևս նույն խնդիրը կա։ Տրամադրված նյութում
ANCA-ն պնդում է, որ մարտադաշտում հավաքված ապացույցները ցույց են
տվել՝ Advent International-ի դուստր Cobham PLC/Comant-ի արտադրած
սարքավորումներ հայտնաբերվել են թուրքական Bayraktar անօդաչուներում,
որոնք օգտագործվել են Ադրբեջանի կողմից։ ANCA-ն դրա հիմքով կոչ էր
անում Advent International-ին դադարեցնել Թուրքիային և Ադրբեջանին
ռազմական կամ երկակի նշանակության տեխնոլոգիաների վաճառքը և
դիմում էր ԱՄՆ իշխանություններին՝ արտահանման համապատասխան
սահմանափակումներ ու ուսումնասիրություններ իրականացնելու կոչով։
Այս տեղեկությունը կարևոր է որպես հրապարակված աղբյուրի պնդում։
Բայց տրամադրված նյութերում Bayraktar-ի բաղադրիչների վերաբերյալ
ANCA-ի պնդման կողքին ամբողջական անկախ տեխնիկական
փորձաքննություն ներկայացված չէ։ Հետևաբար լրագրողական ճիշտ
ձևակերպումը «ANCA-ն պնդում է, որ…» է, ոչ թե այդ պնդումը որպես
ամբողջությամբ անկախ հաստատված փաստ ներկայացնելը։
Սա կարող է թվալ ձևակերպման փոքր տարբերություն, բայց իրականում
հենց այս տարբերությունն է որոշում լրագրության որակը։ Երբ խոսքը
ազգային անվտանգության, պատերազմի և անձնական տվյալների մասին է,
աղբյուրի պնդումը փաստի վերածելը կարող է ընթերցողին հասցնել մի
եզրակացության, որն աղբյուրը ինքնուրույն չի ապացուցում։
Այս պատմության ամենակարևոր շղթան հենց այդտեղ է։ Bayraktar-ի որոշ
բաղադրիչների վերաբերյալ կա ANCA-ի պնդում։ Advent International-ի և
IDEMIA-ի միջև կա կորպորատիվ պատմություն, որը պետք է դիտարկել
կոնկրետ ժամանակահատվածներով։ Հայաստանի կառավարության
մրցույթում հաղթել է IDEMIA Identity Security France և A.C.I. Technology
կոնսորցիումը։ Այդ կոնսորցիումը հիմնադրել է HAYPASS-ը։ HAYPASS-ը
կնքել է ՊՄԳ պայմանագիր Հայաստանի հետ։ Հայաստանը ներդնում է
կենսաչափական համակարգ։
Բայց այդ փաստերի ամբողջությունը դեռ ինքնաբերաբար չի ապացուցում,
որ Հայաստանի քաղաքացիների տվյալները հասանելի են Թուրքիային կամ
որևէ այլ թշնամական պետության։ Այդ վերջին եզրակացության համար
անհրաժեշտ է ևս մեկ, շատ կոնկրետ ապացուցողական օղակ՝ տվյալների
հասանելիության մեխանիզմը։
Այդ մեխանիզմը պետք է հնարավոր լինի նկարագրել։ Ո՞ր իրավաբանական
անձն ունի հասանելիություն։ Ի՞նչ պայմանագրային դրույթով։ Որտե՞ղ է
գտնվում տվյալների բազան։ Ո՞վ ունի ադմինիստրատիվ մուտք։ Ո՞վ կարող է
տվյալները արտահանել։ Որտե՞ղ են պահվում պահուստային պատճենները։
Արդյոք օգտագործվում են օտարերկրյա ամպային կամ այլ տեխնոլոգիական
ծառայություններ։ Կա՞ն ենթամշակողներ։ Ինչպե՞ս է գրանցվում մուտքը։ Ո՞վ
է վերահսկում այդ գործողությունները։ Այս հարցերի պատասխաններն են, որ
կարող են փաստացի ցույց տալ՝ կա՞ արդյոք այն վտանգը, որի մասին խոսում
է հրապարակումը։
Հայաստանի «Անձնական տվյալների պաշտպանության մասին» օրենքը
այս հարցերի համար ստեղծում է իրավական շրջանակ։ Օրենքը անձնական
տվյալ է համարում ֆիզիկական անձին վերաբերող ցանկացած տեղեկություն,
որը թույլ է տալիս կամ կարող է թույլ տալ ուղղակի կամ անուղղակի կերպով
նույնականացնել անձի ինքնությունը։ Մշակում է համարվում տվյալների
հավաքագրումը, ամրագրումը, մուտքագրումը, համակարգումը,
պահպանումը, օգտագործումը, փոխանցումը, ուղղումը, ուղեփակումը,
ոչնչացումը և այլ գործողություններ։ Կենսաչափական տվյալները օրենքը
սահմանում է որպես անձի ֆիզիկական, ֆիզիոլոգիական և կենսաբանական
առանձնահատկությունները բնութագրող տեղեկություններ։
Օրենքը պահանջում է, որ տվյալները մշակվեն օրինական և որոշակի
նպատակներով։ Առանց տվյալների սուբյեկտի համաձայնության դրանք չեն
կարող օգտագործվել այլ նպատակներով, բացառությամբ օրենքով
նախատեսված դեպքերի։ Մշակումը պետք է հետապնդի օրինական
նպատակ, իսկ միջոցները պետք է լինեն պիտանի, անհրաժեշտ և չափավոր։
Մշակվող տվյալների քանակը պետք է լինի նվազագույնը, որն անհրաժեշտ է
օրինական նպատակին հասնելու համար։ Օրենքը նաև արգելում է ավելորդ
տվյալների մշակումը, եթե նույն նպատակին հնարավոր է հասնել
ապանձնավորված եղանակով։
Այս սկզբունքները նշանակում են, որ կենսաչափական համակարգի
անվտանգության հարցը միայն ընկերության անունը չէ։ Կարևոր է նաև, թե
ինչ նպատակով են տվյալները հավաքվում, որքան են պահվում, ով է դրանց
մշակողը, ով է լիազորված անձը, ինչ գործողություններ կարող է կատարել և
ում կարող են տվյալները փոխանցվել։
Օրենքում հատուկ տեղ ունի լիազորված անձի հասկացությունը։ Դա կարող
է լինել իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձ, պետական կամ տեղական
կառույց, որին տվյալների մշակողի կողմից օրենքով սահմանված դեպքերում
կամ պայմանագրով պատվիրվել է հավաքել, մուտքագրել, համակարգել կամ
այլ կերպ մշակել անձնական տվյալներ։ Այսինքն՝ մասնավոր գործընկերոջ
ներգրավումը ինքնին չի նշանակում, որ պետությունը կորցնում է տվյալների
իրավական վերահսկողությունը։ Բայց դրա փոխարեն պետք է լինի հստակ
պայմանագրային և տեխնիկական սահմանափակում։
Օրենքը նախատեսում է, որ տվյալների մշակման պատվիրակման դեպքում
պետք է սահմանվեն մշակման նպատակը, տվյալների շրջանակը,
գործողությունները, տվյալների սուբյեկտների շրջանակը և անվտանգության
միջոցները։ Սա կարևոր է Հայաստանի նոր համակարգի դեպքում, քանի որ
պաշտոնական ներկայացմամբ մասնավոր գործընկերը ներգրավված է
կենսաչափական տվյալների հավաքագրման և փաստաթղթերի
արտադրության գործընթացում։
Կենսաչափական տվյալների համար օրենքը նախատեսում է հատուկ
պահանջներ։ Մշակման հիմքը պետք է լինի օրենքով նախատեսված հիմք կամ
համապատասխան համաձայնություն՝ կախված իրավիճակից։ Տվյալների
սուբյեկտը պետք է տեղեկացված լինի մշակման իրավական հիմքի,
նպատակի, մշակվող տվյալների ցանկի, տվյալների փոխանցման հնարավոր
շրջանակի և համաձայնության գործողության ժամկետի մասին։
Օրենքը նաև նախատեսում է քաղաքացիների իրավունքները։ Քաղաքացին
կարող է տեղեկություն ստանալ իր անձնական տվյալների մշակման մասին,
ծանոթանալ իր տվյալներին և օրենքով նախատեսված դեպքերում պահանջել
դրանց ուղղում, ամբողջացում, ուղեփակում կամ ոչնչացում։ Եթե նա կարծում
է, որ իր տվյալների մշակումը խախտում է իր իրավունքները, կարող է դիմել
անձնական տվյալների պաշտպանության լիազոր մարմին կամ դատարան։
Արտահոսքի դեպքում օրենքը ևս սահմանում է կոնկրետ
պարտականություն։ Էլեկտրոնային համակարգերից անձնական տվյալների
արտահոսքի դեպքում մշակողը պարտավոր է անհապաղ հրապարակել
հայտարարություն և դրա մասին հայտնել համապատասխան պետական
մարմիններին ու անձնական տվյալների պաշտպանության լիազոր մարմնին։
Անօրինական գործողությունների հայտնաբերման դեպքում մշակողը
պարտավոր է վերացնել խախտումները, իսկ օրենքով նախատեսված
դեպքերում՝ ոչնչացնել տվյալները։
Լիազոր մարմինը օրենքով անկախ կառույց է։ Այն կարող է ստուգել
անձնական տվյալների մշակման համապատասխանությունը օրենքին,
կիրառել վարչական պատասխանատվության միջոցներ, պահանջել
տվյալների մշակման արգելափակում, կասեցում կամ դադարեցում,
պահանջել տվյալների ուղղում կամ ոչնչացում, վարել տվյալներ մշակողների
ռեեստր և ստուգել տվյալների մշակման համար օգտագործվող սարքերը,
փաստաթղթերը և համակարգչային ծրագրերը։
Կենսաչափական կամ հատուկ կատեգորիայի տվյալներ մշակողը մինչև այդ
տվյալների մշակումը պարտավոր է լիազոր մարմնին ծանուցել տվյալների
մշակման մտադրության մասին։ Ծանուցումը պետք է ներառի մշակողի կամ
լիազորված անձի տվյալները, մշակման նպատակը և իրավական հիմքերը,
տվյալների շրջանակը,սուբյեկտների, շրջանակը,իրականացվող
գործողությունները, անվտանգության միջոցների նկարագիրը և մշակման
ժամկետները։
Օրենքը նաև սահմանափակում է տվյալների փոխանցումը երրորդ անձանց
և այլ պետություններ։ Այլ երկիր փոխանցումը թույլատրելի է օրենքով
նախատեսված հիմքերով, իսկ համապատասխան պաշտպանության
մակարդակի բացակայության դեպքում կարող են պահանջվել լրացուցիչ
երաշխիքներ և լիազոր մարմնի թույլտվություն։ Այս դրույթը կարևոր է այն
պնդման դեպքում, թե տվյալները կարող են հասանելի դառնալ օտարերկրյա
պետություններին։ Տեխնոլոգիայի օտարերկրյա ծագումը և տվյալների
արտասահման փոխանցումը իրավական նույն գործողությունը չեն։ Բայց եթե
փոխանցում կա, այն պետք է ունենա իրավական և պայմանագրային հիմք։
Հենց այս պատճառով հանրային քննարկման ամենակարևոր հաջորդ քայլը
ոչ թե նոր վերնագիրն է, այլ փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը։ Պետք է
հնարավոր լինի հասկանալ տվյալների հոսքը՝ քաղաքացու դիմումից մինչև
փաստաթղթի տպագրություն և համակարգում տվյալների պահպանում։
Պետք է հասկանալի լինի, թե որ փուլում ինչ տվյալ է օգտագործվում, ով է այդ
պահին տվյալների մշակողը, և ինչ իրավական հիմքով է այն փոխանցվում
հաջորդ օղակին։
Այս պատմության մեջ դեռ կան հարցեր, որոնց պատասխանը
տրամադրված նյութերից ամբողջությամբ չի երևում։ Օրինակ՝ ամբողջական
տեխնիկական ճարտարապետությունը, երրորդ կողմի ենթամշակողների
վերջնական ցանկը, տվյալների պահուստային պատճենների գտնվելու վայրը,
յուրաքանչյուր տեսակի ադմինիստրատիվ մուտքի սահմանները և անկախ
անվտանգության աուդիտի արդյունքները։ Դրանց բացակայությունը ինքնին
չի ապացուցում վտանգ, բայց հենց այդ տեղեկատվությունն է անհրաժեշտ,
որպեսզի հասարակությունը կարողանա անկախ գնահատել համակարգի
անվտանգությունը։
Այս պատմությունը նաև ցույց է տալիս, թե ինչպես է
ապատեղեկատվությունը կարող ձևավորվել իրական փաստերի
խառնուրդից։ Պարտադիր չէ, որ ամբողջ պատմությունը հորինված լինի։
Իրական փաստերի միջև կարող է ստեղծվել այնպիսի
պատճառահետևանքային կապ, որը սկզբնական աղբյուրները չեն
հաստատում։ Bayraktar-ի մասին ANCA-ի պնդումը կարող է լինել իրական
հրապարակված փաստ։ Advent-ի և IDEMIA-ի կորպորատիվ պատմությունը
կարող է լինել իրական։ Հայաստանի կառավարության մրցույթի արդյունքը
իրական է։ HAYPASS-ի ստեղծումը և ՊՄԳ պայմանագիրը իրական են։ Նոր
կենսաչափական համակարգի ներդրումը իրական է։ Բայց այդ փաստերի
գումարը դեռ չի հավասարվում այն պնդմանը, որ Հայաստանի
քաղաքացիների տվյալները հասանելի են Թուրքիային։
Նույն տրամաբանությունը գործում է պետական հերքման նկատմամբ։ ՆԳ
նախարարության հայտարարությունը, որ Advent-ը չի եղել մրցույթի հաղթող
կոնսորցիումի անդամ, կարևոր փաստ է։ Բայց դա չի նշանակում, որ
ընկերությունների կորպորատիվ պատմության վերաբերյալ բոլոր հարցերը
վերացել են։ Ավելի ուժեղ հանրային վստահություն ստեղծելու համար
անհրաժեշտ է ոչ միայն հերքել սխալ կապը, այլ նաև բացատրել իրական
կապերի իրավական բնույթը։
Հանրային վստահությունը հատկապես կարևոր է, որովհետև քաղաքացին
չի ընտրում, թե ինչ տեխնոլոգիական համակարգով է պետությունը
կառավարելու իր ինքնությունը։ Նա պարզապես օգտվում է այդ համակարգից։
Նրա կենսաչափական տվյալները չեն կարող փոխարինվել, ինչպես
փոխարինվում է գաղտնաբառը։ Եթե տվյալները արտահոսեն, խնդիրը չի
սահմանափակվի մեկ փաստաթղթի վերաթողարկմամբ։ Այդ պատճառով
համակարգի անվտանգությունը պետք է լինի ոչ միայն տեխնոլոգիական, այլև
կառավարչական և իրավական։
2026 թվականի աշնանը, երբ նոր կենսաչափական անձնագրերը հասանելի
կլինեն քաղաքացիներին, այս պատմությունը այլևս միայն լրատվական վեճ չի
լինի։ Այն կդառնա գործող պետական ենթակառուցվածք։ Այդ պահից
յուրաքանչյուր նոր անձնագիր կկապվի ոչ միայն մարդու լուսանկարի և
կենսաչափական տվյալների հետ, այլև այն հարցի հետ, թե որքանով է
քաղաքացին վստահում այն համակարգին, որը պահում և մշակում է իր
ինքնությունը հաստատող տվյալները։
Այս պատմության փաստաթղթավորված մասը թույլ է տալիս ասել, որ
Հայաստանը նոր կենսաչափական համակարգ է ներդնում, որ մրցույթում
հաղթել է ֆրանսիական կոնսորցիում, որ HAYPASS-ը կնքել է ՊՄԳ
պայմանագիր, որ պետությունը հայտարարում է տվյալների նկատմամբ
Հայաստանի վերահսկողության մասին, և որ օրենսդրությունը սահմանում է
կենսաչափական տվյալների պաշտպանության հատուկ կանոններ։
Միաժամանակ առկա են ANCA-ի հրապարակած պնդումները Bayraktar-ի
բաղադրիչների մասին և IDEMIA-ի կորպորատիվ պատմությունը, որի
տարբեր փուլերը պետք է դիտարկել կոնկրետ ամսաթվերով։
Այն, ինչ դեռ պահանջում է լրացուցիչ փաստաթղթային ստուգում,
տվյալների իրական տեխնիկական հոսքն է, բոլոր ենթամշակողների դերը,
արտասահմանյան տեխնոլոգիական ծառայությունների հնարավոր
ներգրավվածությունը, ադմինիստրատիվ մուտքերի ամբողջական շրջանակը
և անկախ անվտանգության աուդիտի արդյունքները։
Ուստի այս պատմության ամենակարևոր հարցը, ի վերջո, ոչ թե այն է, թե
«ով է Bayraktar-ի գործընկերը», այլ շատ ավելի պարզ ու չափելի հարց՝ ով, ինչ
իրավական հիմքով և ինչ տեխնիկական հնարավորությամբ կարող է
հասանելիություն ունենալ Հայաստանի քաղաքացիների կենսաչափական
տվյալներին։ Եթե այդ հասանելիությունը սահմանափակված է, պետք է
հստակ լինի՝ ինչու և ինչպես։ Եթե տվյալները Հայաստանից դուրս չեն
փոխանցվում, դա պետք է հնարավոր լինի ստուգել։ Եթե մասնավոր
գործընկերն ունի միայն ծառայության մատուցման համար անհրաժեշտ
մուտք, այդ սահմանը պետք է տեսանելի լինի պայմանագրերում և
տեխնիկական վերահսկողության մեխանիզմներում։
Այս հարցերի պատասխանը կարող է շատ ավելի կարևոր լինել, քան
ցանկացած քաղաքական հայտարարություն։ Որովհետև տվյալների
պաշտպանության դեպքում վստահությունը չի կառուցվում միայն «մեզ
վստահեք» ձևակերպմամբ։ Այն կառուցվում է ստուգելի համակարգով, որտեղ
հնարավոր է պարզել՝ ով է մուտք գործել տվյալին, ինչ նպատակով, ինչ
իրավական հիմքով և ինչ սահմաններում։
Երբ խոսքը մարդու ինքնության մասին է, ամենավտանգավոր սխալը միայն
սխալ տվյալ փոխանցելը չէ։ Ամենավտանգավոր սխալը փաստի, աղբյուրի
պնդման, ենթադրության և ապացույցի միջև սահմանը ջնջելն է։
ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ
ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ
«Հրապարակ», ««Բայրաքթարի» գործընկերը ճանաչվել է ՀՀ
կառավարության մրցույթի հաղթող», 26 հունիս
2026։
ՀՀ ՆԳ նախարարություն, «Ստորագրվեց կենսաչափական համակարգի
ներդրման պետություն-մասնավոր գործընկերության պայմանագիրը», 25
ապրիլ 2025։
ՀՀ ՆԳ նախարարություն, «Պարզաբանում․ հոդվածում նշված ընկերությունը
որևէ մասնակցություն չունի ՀՀ կառավարության կողմից հայտարարված
մրցույթի հաղթող ճանաչված կոնսորցիումի կազմում», 26 հունիս 2026։
ՀՀ ՆԳ նախարարություն, «Կենսաչափական համակարգին զուգահեռ
ընթանում են ինքնաշխատ սահմանային անցման (e-gates) համակարգերի
ներդրման աշխատանքները», 21մայիս 2026
IDEMIA Group, IDEMIA Smart Identity-ի՝ IN Groupe-ին վաճառքի վերաբերյալ
պաշտոնական հաղորդագրություններ։
Le Monde, «IN Groupe, ex-Imprimerie nationale, rachète un de ses concurrents
français spécialisé dans les titres d’identité», 19 սեպտեմբեր 2024։
ANCA, «Tell Advent: Selling Drone Equipment to Turkey Kills Armenian
Civilians»։
ՀՀ «Անձնական տվյալների պաշտպանության մասին» օրենքի
համապատասխան դրույթները։
Նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվական հոսքերի մոնիթորինգ ծրագրի շրջանակներում
Լրագրող՝ Սարգիս Ասատրյան
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ։
Նյութերի բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում միայն ISHR Հայաստան կազմակերպությունը
