Հայաստանում ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի ներկայությունը տասնամյակներ շարունակ ներկայացվել է որպես Հայաստանի անվտանգության համակարգի կարևորագույն բաղադրիչ։ Միաժամանակ վերջին տարիներին ավելի հաճախ են հնչում հակառակ պնդումները՝ թե բազան չի կատարել իր հիմնական առաքելությունը, Հայաստանի համար այլևս օգտակար չէ և պետք է դուրս բերվի։
Այս երկու ծայրահեղ մոտեցումների միջև իրականությունը շատ ավելի բարդ է։
Ռուսական ռազմաբազան իսկապես ունի Հայաստանում ռազմական ներկայության, հակաօդային պաշտպանության և երկկողմ ռազմական համագործակցության կոնկրետ գործառույթներ։ Սակայն նույնքան փաստ է, որ Հայաստանի դեմ 2021 և 2022 թվականների ռազմական գործողությունների, ինչպես նաև 2023 թվականի Արցախի իրադարձությունների ընթացքում Ռուսաստանի և ռուսական անվտանգության համակարգերի գործողությունները չեն համապատասխանել այն սպասումներին, որոնք Հայաստանում ձևավորվել էին ռուսական դաշնակցային հարաբերությունների շուրջ։
Այս նյութում ստուգում ենք հիմնական պնդումները՝ ինչ է նախատեսում իրավական փաստաթուղթը, ինչ է տեղի ունեցել իրականում և որտեղ են սկսվում քաղաքական մանիպուլյացիաները։
1. Միֆ․ «Ռուսական ռազմաբազան պարզապես Ռուսաստանի ռազմական օբյեկտն է, որի մասին Հայաստանը որևէ իրավական վերահսկողություն չունի»
Փաստ՝ ռազմաբազայի ներկայությունը հիմնված է երկկողմ պայմանագրի վրա
102-րդ ռազմաբազայի ներկայությունը Հայաստանում հիմնված է Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև 1995 թվականի մարտի 16-ին ստորագրված պայմանագրի վրա։
2010 թվականին ստորագրված թիվ 5 արձանագրությամբ պայմանագրի գործողության ժամկետը երկարաձգվեց․ նախկին 25 տարվա փոխարեն այն դարձավ 49 տարի։ ՀՀ Սահմանադրական դատարանը արձանագրել է, որ այդ փոփոխությամբ ռազմակայանի գտնվելու ժամկետը երկարաձգվում է մինչև 2044 թվականը։
Այս նույն փաստաթուղթը կարևոր է նաև մեկ այլ պատճառով։
2010 թվականի փոփոխությամբ ռազմակայանի խնդիրների ձևակերպումը ընդլայնվեց։ Նախկին ձևակերպման մեջ շեշտը դրված էր նախկին ԽՍՀՄ արտաքին սահմանների՝ Թուրքիայի և Իրանի ուղղությունների վրա, իսկ նոր ձևակերպմամբ նշվում էր, որ ռազմակայանը Հայաստանի զինված ուժերի հետ համատեղ ապահովում է Հայաստանի Հանրապետության անվտանգությունը։
Այսպիսով՝
Պնդումը, թե բազան պարզապես «Ռուսաստանի սեփական ռազմական օբյեկտն է», մոլորեցնող է։
Այն գործում է Հայաստանի տարածքում՝ երկու պետությունների միջև կնքված իրավական համաձայնագրերի հիման վրա։
2. Միֆ․ «Մինչև 2044 թվականը Հայաստանը ոչ մի կերպ չի կարող հրաժարվել ռազմաբազայից»
Փաստ՝ 2044 թվականը պայմանագրի գործողության ժամկետն է, ոչ թե Հայաստանի հավերժական պարտավորությունը
2010 թվականի արձանագրությամբ ռազմակայանի ներկայության ժամկետը երկարաձգվել է մինչև 2044 թվականը։ Սակայն նույն իրավական շրջանակում ամրագրված է, որ պայմանագրի դրույթները կարող են վերանայվել կողմերից մեկի նախաձեռնությամբ և փոխադարձ համաձայնությամբ։
Ուստի «մինչև 2044 թվականը Հայաստանը ոչինչ չի կարող փոխել» ձևակերպումը չափազանց պարզեցված է։
Միևնույն ժամանակ պետք է ընդգծել հակառակ ծայրահեղությունը ևս․ պայմանագրային հարաբերությունից դուրս գալը միակողմանի քաղաքական հայտարարությամբ ավտոմատ չի իրականացվում։ Դրա համար անհրաժեշտ են համապատասխան իրավական և քաղաքական ընթացակարգեր։
Այսինքն՝
2044-ը բազայի ներկայության պայմանագրային ժամկետն է, ոչ թե Հայաստանի ինքնիշխանության սահմանափակման ժամկետը։
3. Ի՞նչ է իրականում պարտավորվում անել ռազմաբազան
Սա ամբողջ բանավեճի ամենակարևոր հարցերից մեկն է։
ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կողմից հրապարակված 2010 թվականի արձանագրության ամփոփման մեջ նշվում է, որ ռուսական ռազմակայանը Հայաստանի տարածքում գտնվելու ընթացքում, բացի Ռուսաստանի շահերի պաշտպանության գործառույթներից, Հայաստանի զինված ուժերի հետ համատեղ ապահովում է Հայաստանի Հանրապետության անվտանգությունը։
Նույն փաստաթղթով նախատեսվում է նաև, որ ռուսական կողմը աջակցում է Հայաստանին ժամանակակից և համատեղելի սպառազինությամբ ու ռազմական տեխնիկայով ապահովելու գործում։ Ռազմակայանի ռազմական կազմավորումների կիրառումը պետք է իրականացվի կողմերի փոխադարձ պայմանավորվածությունների և համապատասխան պայմանագրերի հիման վրա։
Այսինքն՝ ռազմաբազայի առաքելությունը միայն «Ռուսաստանի շահերի պաշտպանությունը» չէ։
Այն ունի նաև Հայաստանի անվտանգության հետ կապված պայմանագրային գործառույթ։
4. Միֆ․ «Ռուսական ռազմաբազան նշանակում է, որ Ռուսաստանը ավտոմատ պատերազմելու է Հայաստանի փոխարեն»
Փաստ՝ սա իրավական առումով չափազանց պարզեցված պատկերացում է
Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև գոյություն ունեն մի քանի տարբեր ռազմական և անվտանգության փաստաթղթեր։
Դրանցից մեկը 1997 թվականի Բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության պայմանագիրն է։ Դրա 3-րդ հոդվածը նախատեսում է, որ կողմերը համատեղ միջոցներ են ձեռնարկում խաղաղության դեմ սպառնալիքի կամ ագրեսիայի դեպքում և միմյանց ցուցաբերում են անհրաժեշտ օգնություն, ներառյալ ռազմական օգնություն՝ ՄԱԿ-ի կանոնադրության 51-րդ հոդվածի շրջանակում։
Սակայն ռազմաբազայի կիրառման հարցը կարգավորվում է նաև առանձին պայմանագրերով և կողմերի համաձայնությամբ։
Այսինքն՝
«Ռազմաբազա կա» ≠ «Ռուսաստանը ցանկացած իրավիճակում ավտոմատ պատերազմելու է Հայաստանի փոխարեն»։
Անվտանգության իրական մեխանիզմը պետք է գնահատել ոչ միայն պայմանագրի գոյությամբ, այլև այն հարցով, թե ինչպես է այն աշխատում իրական ճգնաժամերի ժամանակ։
Եվ այստեղ առաջանում է ամենակարևոր խնդիրը։
5. 2021–2022 թվականներ․ ինչ տեղի ունեցավ, երբ Հայաստանի տարածքը ենթարկվեց հարձակման
2021 և հատկապես 2022 թվականների հայ-ադրբեջանական սահմանային ռազմական բախումները դարձան Հայաստանի և Ռուսաստանի անվտանգության հարաբերությունների ամենակարևոր փորձություններից մեկը։
2022 թվականի սեպտեմբերյան ռազմական գործողություններից հետո Հայաստանը դիմեց ՀԱՊԿ-ին՝ ռազմական օգնության և Հայաստանի նկատմամբ արտաքին ագրեսիայի գնահատման ակնկալիքով։
ՀԱՊԿ-ը ռազմական միջամտություն չիրականացրեց։
2024 թվականին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը փաստացի սառեցրել է իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, քանի որ կազմակերպությունը, իր գնահատմամբ, չէր կատարել իր նպատակները, մասնավորապես՝ 2021 և 2022 թվականների ճգնաժամերի ժամանակ։ Այդ հայտարարությունը հաստատվել է նաև միջազգային լրատվական աղբյուրների կողմից։
Այստեղ կարևոր է տարբերակել.
ՀԱՊԿ-ը և 102-րդ ռազմաբազան իրավականորեն նույն կառույցը չեն։
Հետևաբար ՀԱՊԿ-ի չգործելը ինքնին չի ապացուցում, որ 102-րդ ռազմաբազան որևէ գործողություն չի կատարել։
Բայց դա միևնույն ժամանակ կարևոր է, որովհետև Ռուսաստանի և Հայաստանի անվտանգության համակարգը երկար ժամանակ ներկայացվում էր որպես փոխկապակցված ամբողջություն։
6. Միֆ․ «2022-ին ռուսական ռազմաբազան պաշտպանեց Հայաստանը»
Փաստ՝ նման լայն պնդումը փաստերով չի հաստատվում
2022 թվականի սեպտեմբերյան ռազմական գործողությունների ժամանակ Հայաստանի տարածքում տեղի ունեցան ինտենսիվ մարտեր, իսկ Հայաստանը դիմեց ՀԱՊԿ-ին։
Չկա հրապարակային, անկախ ապացույց, որ 102-րդ ռազմաբազան այդ պատերազմի ընթացքում Հայաստանի դեմ Ադրբեջանի գործողություններին ռազմական հակահարված է տվել այն ձևով, որը կարող էր դիտարկվել որպես Հայաստանի պաշտպանության ուղղակի իրականացում։
Սա կարևոր տարբերություն է։
Ռուսական ռազմական ներկայության փաստը չի նշանակում, որ այդ ներկայությունը կիրառվել է Հայաստանի տարածքային ամբողջականության դեմ կոնկրետ հարձակումը ռազմական ճանապարհով կանգնեցնելու համար։
Հետևաբար՝
«Ռուսական բազան կա, հետևաբար 2022-ին Ռուսաստանը պաշտպանեց Հայաստանը» — չհաստատվող պնդում է։
7. Իսկ հակառակ պնդումը՝ «Ռուսական բազան ընդհանրապես ոչինչ չի անում»
Փաստ՝ նույնպես մոլորեցնող է
102-րդ ռազմաբազան գործող ռազմական կառույց է։
Այն կապված է Ռուսաստանի և Հայաստանի ռազմական համագործակցության, համատեղ հակաօդային պաշտպանության և այլ ռազմական մեխանիզմների հետ։
2000 թվականի հայ-ռուսական համաձայնագրով նախատեսվել է Հայաստանի զինված ուժերի և Հայաստանում տեղակայված ռուսական ռազմակայանի ՀՕՊ ուժերի և ավիացիայի համատեղ մարտական հերթապահություն։ Համաձայնագրի նպատակների թվում է եղել Հայաստանի օդային տարածքի պաշտպանությունը և օդային հարվածներից Հայաստանի տարածքում գտնվող օբյեկտների պաշտպանությունը։
Ուստի «բազան ամբողջությամբ անգործության է մատնված» պնդումը փաստացի ճիշտ չէ։
Ավելի ճշգրիտ հարցն է.
Արդյո՞ք ռազմաբազան կատարել է այն անվտանգային գործառույթները, որոնց համար Հայաստանում նրա ներկայությունը քաղաքականորեն հիմնավորվել է։
Այս հարցի պատասխանը տարբեր ժամանակաշրջանների համար տարբեր է և պահանջում է առանձին դեպքերի ուսումնասիրություն։
8. 2020 թվական․ ռազմաբազան և Արցախյան պատերազմը
2020 թվականի պատերազմը նույնպես կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչ կարող էր և ինչ չէր կարող անել 102-րդ ռազմաբազան։
Պատերազմը տեղի էր ունենում հիմնականում Լեռնային Ղարաբաղի և հարակից տարածքների շուրջ, իսկ 102-րդ ռազմաբազայի պայմանագրային գործառույթը կապված էր Հայաստանի Հանրապետության անվտանգության հետ։
Այդ տարբերությունը հաճախ կորում է քաղաքական հայտարարություններում։
Ռուսական կողմը 2020 թվականի պատերազմում որպես պատերազմող կողմ չմտավ հակամարտության մեջ, սակայն Ռուսաստանի միջնորդությամբ նոյեմբերի 10-ին ձեռք բերվեց եռակողմ հայտարարություն, որից հետո Արցախում տեղակայվեց ռուսական խաղաղապահ զորակազմ։
Այսպիսով՝ 102-րդ ռազմաբազայի և ռուսական խաղաղապահ զորակազմի դերերը նույնականացնելը սխալ է։
Դրանք տարբեր ռազմական կազմավորումներ էին՝ տարբեր իրավական հիմքերով և տարբեր գործառույթներով։
9. 2023 թվական․ ռուս խաղաղապահների փորձությունը
2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի ռազմական գործողությունից հետո Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության զանգվածային տեղահանումը դարձավ Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերությունների ամենախոր ճգնաժամերից մեկը։
Այստեղ կրկին պետք է տարբերակել երկու բան։
102-րդ ռազմաբազան Հայաստանում էր։
Ռուսական խաղաղապահ զորակազմը գտնվում էր Արցախում։
2024 թվականի մայիսին ռուս խաղաղապահները դուրս եկան Արցախից։ Reuters-ը հաղորդում էր, որ մոտ 1,960 ռուս խաղաղապահներ ավարտեցին իրենց դուրսբերումը։ Նույն աղբյուրը արձանագրում էր նաև կողմերի իրարից էապես տարբեր գնահատականները․ Ռուսաստանը պնդում էր, որ խաղաղապահները կատարել են իրենց առաքելությունը, մինչդեռ Հայաստանը Ռուսաստանին մեղադրում էր Արցախում տեղի ունեցածը կանխելու անկարողության մեջ։
Այս հակասությունը կարևոր է ֆակտ-չեքի համար։
Ռուսաստանի հայտարարությունը, որ խաղաղապահները կատարել են իրենց առաքելությունը, փաստում է Ռուսաստանի դիրքորոշումը, բայց ինքնին չի ապացուցում առաքելության արդյունավետությունը։
Արդյունավետությունը պետք է գնահատել ըստ մանդատի, տեղի ունեցած իրադարձությունների և ստացված արդյունքների։
10. Միֆ․ «Ռուսական սահմանապահների դուրսբերումը նույնն է, ինչ 102-րդ ռազմաբազայի դուրսբերումը»
Փաստ՝ դրանք տարբեր կառույցներ են
Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայությունը բաղկացած է եղել տարբեր բաղադրիչներից։
102-րդ ռազմաբազան Ռուսաստանի զինված ուժերի ռազմական միավոր է։
Ռուսաստանի սահմանապահ զորքերը այլ կառույց են և գործում էին Հայաստանի պետական սահմանի որոշ հատվածներում՝ առանձին իրավական հիմքով։
Վերջին տարիներին Հայաստանը մեծացրել է սեփական սահմանային վերահսկողությունը։
2025 թվականից հայկական սահմանապահները ներգրավվեցին նաև հայ-իրանական և հայ-թուրքական սահմանների պահպանության մեջ, իսկ հետագայում Հայաստանի կողմից վերահսկվող անցակետերի թիվը շարունակեց աճել։
2026 թվականին հայկական կողմը հայտարարեց, որ գործող անցակետերում վերահսկողությունն ամբողջությամբ իրականացվում է հայկական սահմանապահների կողմից։
Այսպիսով՝
ռուս սահմանապահների հեռացումը ≠ 102-րդ ռազմաբազայի հեռացում։
Սակայն դա կարևոր ցուցանիշ է մեկ այլ գործընթացի՝ Հայաստանի սահմանային անվտանգության աստիճանական ազգայնացման տեսանկյունից։
11. Ռուսական կողմի հիմնական նարատիվը․ «Առանց Ռուսաստանի Հայաստանը կկորցնի անվտանգությունը»
Այս պնդումը հաճախ ներկայացվում է ոչ թե որպես կարծիք, այլ որպես անխուսափելի փաստ։
Այն, սակայն, պետք է բաժանել երկու մասի։
Փաստ 1․ Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունն իսկապես ունի նշանակություն
Ռուսաստանը երկար տարիներ եղել է Հայաստանի անվտանգության համակարգի առանցքային արտաքին գործընկերը։ 102-րդ ռազմաբազան իրական ռազմական ենթակառուցվածք է, ունի զորք, սպառազինություն և ՀՕՊ համակարգերի հետ կապված գործառույթներ։
Հետևաբար ասել, թե դրա դուրսբերումը ոչ մի ազդեցություն չի ունենա, նույնպես ճիշտ չէ։
Փաստ 2․ բայց «Ռուսաստանից դուրս = Հայաստան առանց անվտանգության» նույնպես փաստ չէ
Անվտանգության համակարգը կարող է փոխվել։
Հայաստանը վերջին տարիներին զարգացնում է հարաբերությունները Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի, ԵՄ-ի և այլ գործընկերների հետ, ընդլայնում է սեփական զինված ուժերի և սահմանապահ համակարգի կարողությունները։
Հետևաբար ռազմաբազայի հնարավոր դուրսբերման հետևանքները պետք է գնահատել որպես ռազմավարական վերափոխման խնդիր, այլ ոչ թե որպես ավտոմատ «անվտանգության վերացում»։
12. 2024–2026 թվականներ․ ինչո՞ւ փոխվեց Հայաստանի վերաբերմունքը
Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերություններում բեկումնային դարձավ ոչ թե մեկ իրադարձություն, այլ մի քանի հաջորդական գործընթաց։
Դրանց թվում են՝
- 2020 թվականի պատերազմը,
- 2021 և 2022 թվականների Հայաստանի սահմանային ռազմական բախումները,
- ՀԱՊԿ-ի նկատմամբ Հայաստանի դժգոհությունը,
- 2023 թվականի Արցախի իրադարձությունները,
- ռուս խաղաղապահների դուրսբերումը,
- Հայաստանի կողմից արտաքին անվտանգության գործընկերների դիվերսիֆիկացումը,
- ռուս սահմանապահների դերերի կրճատումը Հայաստանի սահմանների որոշ հատվածներում։
2024 թվականին Փաշինյանը բացահայտ հայտարարեց, որ Հայաստանը սառեցրել է մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին՝ կազմակերպության՝ Հայաստանի անվտանգային կարիքները չբավարարելու պատճառով։ Reuters-ը այդ դիրքորոշումը կապում էր հատկապես 2021 և 2022 թվականների ճգնաժամերի հետ։
Սա նշանակում է, որ ռազմաբազայի վերաբերյալ բանավեճը չի կարող առանձնացվել Հայաստանի ընդհանուր անվտանգության քաղաքականությունից։
13. Միֆ․ «Հայաստանը վաղուց որոշել է դուրս հանել ռուսական ռազմաբազան»
Փաստ՝ հրապարակային հայտարարությունները ցույց են տալիս ավելի բարդ պատկեր
2024 թվականին Փաշինյանը հայտարարել էր, որ այդ պահին 102-րդ ռազմաբազայի փակման քննարկում չկա։
2025 թվականին ևս հայկական և ռուսական պաշտոնական հայտարարություններում ռազմաբազայի անհապաղ դուրսբերման վերաբերյալ հաստատված որոշում չէր ներկայացվում։
2026 թվականի սկզբին ևս ռուսական լրատվական դաշտում շրջանառվող նման պնդումները հայկական կողմը հերքել էր։
Այսինքն՝ «Հայաստանը վաղուց որոշել է բազան դուրս հանել» պնդումը երկար ժամանակ չի համապատասխանել պաշտոնապես հայտարարված քաղաքականությանը։
Բայց 2026 թվականի սեպտեմբերին իրավիճակը փոխվեց։
14. 2026 թվական․ Պուտին․ «կարող ենք նույնիսկ վաղը դուրս գալ»
2026 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեց, որ եթե Հայաստանը համարի, որ 102-րդ ռազմաբազայի կարիքը չունի, Ռուսաստանը պատրաստ է դուրս գալ՝ նույնիսկ «վաղը»։
Հաջորդ օրը Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ ռազմաբազայի ներկայությունը Հայաստանի համար կենսական անհրաժեշտություն չէ։
Այս երկու հայտարարությունները կարևոր են ոչ միայն իրենց բովանդակությամբ, այլև նրանով, որ փոխում են նախկին խոսույթի տրամաբանությունը։
Մինչև վերջերս հիմնական հարցը հետևյալն էր.
«Կպահպանի՞ արդյոք Հայաստանը ռուսական ռազմաբազան»։
2026 թվականի սեպտեմբերից հարցը դարձել է.
«Եթե բազան այլևս կենսական անհրաժեշտություն չէ, ի՞նչ անվտանգության համակարգով է Հայաստանը պատրաստվում փոխարինել դրա գործառույթները»։
Սա արդեն քաղաքական հայտարարությունից անցում է դեպի անվտանգության քաղաքականության գործնական խնդիր։
15. Ռուսական մանիպուլյացիայի մեխանիզմը․ «Մենք կարող ենք հեռանալ, և դուք կմնաք անպաշտպան»
Այս նարատիվի ուժը հիմնված է իրականության մի մասի վրա։
Այո՛, Ռուսաստանի ռազմական ներկայության կրճատումը կարող է որոշակի ռազմական և ռազմավարական հետևանքներ ունենալ։
Բայց դրանից չի հետևում, որ Հայաստանը պարտադիր դառնալու է անպաշտպան։
Այստեղ տեղի է ունենում տրամաբանական թռիչք.
Ռուսական ներկայությունը կարևոր է → հետևաբար առանց Ռուսաստանի Հայաստանը չի կարող պաշտպանվել։
Առաջին նախադասությունը կարող է լինել փաստացի հիմնավորված։
Երկրորդը՝ արդեն քաղաքական կանխատեսում է, որը պահանջում է ապացույց։
16. Մյուս կողմի մանիպուլյացիան․ «Բազան ոչ մի նշանակություն չունի»
Սա հակառակ ծայրահեղությունն է։
Ռուսական ռազմաբազան իրական ռազմական կառույց է և տարիներ շարունակ ներգրավված է եղել Հայաստանի և Ռուսաստանի համատեղ ռազմական մեխանիզմներում, այդ թվում՝ ՀՕՊ ոլորտում։
Հետևաբար դրա դուրսբերումը չի կարելի ներկայացնել որպես պարզապես «մի քանի հազար զինվորների հեռացում»։
Այն նշանակում է՝
- ռազմական ենթակառուցվածքի փոփոխություն,
- ՀՕՊ և օդային անվտանգության համակարգերի վերաձևավորում,
- Ռուսաստանի հետ ռազմական համագործակցության նոր պայմանների ստեղծում,
- նոր սպառազինությունների և գործընկերների անհրաժեշտություն,
- Հայաստանի պաշտպանական համակարգի ավելի մեծ ինքնուրույնություն։
Այս պատճառով «բազան ոչինչ չի տալիս» նույնպես ֆակտ չէ։
17. Ի՞նչ է ցույց տալիս 30 տարվա փորձը
102-րդ ռազմաբազայի շուրջ բանավեճի ամենակարևոր դասը թերևս սա է.
Ռազմական ներկայությունը և անվտանգության երաշխիքը նույն հասկացությունները չեն։
Ռազմական բազան կարող է ունենալ իրական ռազմական կարողություն, բայց դրա քաղաքական և ռազմական արդյունավետությունը կախված է այն հանգամանքից, թե ինչ պայմաններում, ինչ մանդատով և ինչ որոշմամբ է այդ կարողությունը կիրառվում։
Հայաստանի վերջին տարիների փորձը ցույց է տվել, որ՝
Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը գոյություն ունի։
Ռուսաստանը Հայաստանի կարևոր ռազմական գործընկեր է եղել։
Բազան ունի իրական ռազմական գործառույթներ։
Բայց նաև՝
2021–2022 թվականների ճգնաժամերը չեն հանգեցրել Հայաստանի ակնկալած ռուսական ռազմական միջամտությանը։
ՀԱՊԿ-ը չի իրականացրել Հայաստանի ակնկալած ռազմական պաշտպանությունը։
Ռուսական խաղաղապահ առաքելությունը չի կանխել 2023 թվականի իրադարձությունները Լեռնային Ղարաբաղում։
Այս փաստերը չեն նշանակում, որ Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը «անիմաստ» է։
Դրանք նշանակում են, որ «ռազմաբազա = ավտոմատ անվտանգության երաշխիք» բանաձևը չի հաստատվում իրական փորձով։
18. Ի՞նչն է փաստ, իսկ ինչը՝ մանիպուլյացիա
| Շրջանառվող պնդում | Փաստերի ստուգում |
|---|---|
| Ռուսաստանը Հայաստանում ունի գործող ռազմական բազա | ✅ Փաստ |
| Բազայի ներկայությունը հիմնված է երկկողմ պայմանագրի վրա | ✅ Փաստ |
| Բազայի պայմանագրային ժամկետը երկարաձգվել է մինչև 2044 թ. | ✅ Փաստ |
| Հայաստանը մինչև 2044-ը չի կարող որևէ բան փոխել | ❌ Մոլորեցնող |
| Բազան Հայաստանի անվտանգության հետ կապված պայմանագրային գործառույթ ունի | ✅ Փաստ |
| Բազան ավտոմատ նշանակում է, որ Ռուսաստանը ցանկացած պատերազմում կպաշտպանի Հայաստանը | ❌ Մոլորեցնող |
| Բազան ընդհանրապես ոչինչ չի անում | ❌ Չափազանցված |
| Բազան ունի ՀՕՊ և այլ ռազմական գործառույթներ | ✅ Փաստ |
| 2022-ին Ռուսաստանը ռազմական ճանապարհով պաշտպանեց Հայաստանը | ❌ Չի հաստատվում |
| ՀԱՊԿ-ը 2022-ին ռազմական օգնություն ցուցաբերեց Հայաստանին | ❌ Չի համապատասխանում տեղի ունեցածին |
| 102-րդ ռազմաբազան և Արցախում ռուս խաղաղապահները նույն կառույցն են | ❌ Կեղծ |
| Ռուս խաղաղապահները կանխեցին 2023-ի ռազմական գործողությունը | ❌ Չհաստատվեց արդյունքով |
| Ռուս սահմանապահների դուրսբերումը նշանակում է 102-րդ բազայի դուրսբերում | ❌ Կեղծ |
| Բազայի դուրսբերումը ոչ մի ազդեցություն չի ունենա | ❌ Չափազանցված |
| Առանց Ռուսաստանի Հայաստանը ավտոմատ դառնում է անպաշտպան | ❌ Չապացուցված քաղաքական պնդում |
| 2026-ին Պուտինը հայտարարել է, որ Ռուսաստանը կարող է դուրս գալ, եթե Հայաստանը դա ցանկանա | ✅ Փաստ |
| Հայաստանը հայտարարել է, որ բազան այլևս կենսական անհրաժեշտություն չէ | ✅ Փաստ |
Եզրակացություն․
102-րդ ռուսական ռազմաբազայի վերաբերյալ հանրային քննարկումը հաճախ կառուցվում է երկու հակադիր, բայց հավասարապես պարզեցված պատկերների վրա։
Առաջինը ասում է.
«Ռուսական ռազմաբազան Հայաստանի անվտանգության միակ երաշխիքն է»։
Երկրորդը՝
«Ռազմաբազան ոչ մի դեր չունի և ամբողջովին անգործության է մատնված»։
Փաստերը չեն հաստատում այս երկու ծայրահեղությունները։
Ռազմաբազան իրական ռազմական կառույց է՝ Հայաստանի տարածքում գործող, երկկողմ պայմանագրերով սահմանված գործառույթներով։ Դրա ներկայությունը երկար տարիներ եղել է Հայաստանի անվտանգության համակարգի կարևոր բաղադրիչ, այդ թվում՝ ՀՕՊ ոլորտում։
Միևնույն ժամանակ վերջին տարիների ճգնաժամերը ցույց են տվել, որ ռազմական ներկայության փաստը ինքնին չի ապահովում այնպիսի ավտոմատ պաշտպանություն, ինչպիսին հասարակական ընկալման մեջ հաճախ ներկայացվում էր։
Հենց այստեղ է գտնվում թեմայի ամենակարևոր ֆակտ-չեքը։
Ռազմաբազայի արդյունավետությունը պետք է չափել ոչ թե նրա գոյությամբ, այլ այն արդյունքով, որը այն ապահովում է Հայաստանի Հանրապետության անվտանգության համար։
2026 թվականի սեպտեմբերին Ռուսաստանի և Հայաստանի պաշտոնական հայտարարությունները ցույց են տալիս, որ հարցը մտել է նոր փուլ։ Ռուսաստանը հայտարարում է, որ պատրաստ է դուրս գալ, եթե Հայաստանը համարի, որ բազայի կարիքն այլևս չունի, իսկ Հայաստանի վարչապետը հայտարարում է, որ բազայի ներկայությունը Հայաստանի համար կենսական անհրաժեշտություն չէ։
Այս պայմաններում հիմնական հարցը այլևս միայն «Ռուսաստանը դուրս կգա՞, թե՞ կմնա» չէ։
Հիմնական հարցն է՝
Ի՞նչ անվտանգության համակարգ է կառուցելու Հայաստանը՝ անկախ նրանից՝ 102-րդ ռազմաբազան կմնա՞, թե՞ կհեռանա։
Եթե ռազմաբազան մնա, անհրաժեշտ է հստակեցնել նրա գործառույթները, պատասխանատվության սահմանները և Հայաստանի անվտանգության համար դրա իրական արժեքը։
Եթե այն դուրս գա, Հայաստանը պետք է ունենա փոխարինող ռազմական, տեխնոլոգիական և դիվանագիտական կարողություններ։
Երկու դեպքում էլ անվտանգության հիմքը պետք է լինի ոչ թե մեկ արտաքին ուժի ներկայությունը, այլ Հայաստանի սեփական պաշտպանունակությունը, բազմակողմ գործընկերությունը և հստակ պայմանավորվածությունները։
Աղբյուրների հիմնական փաթեթ
Հայաստանի Հանրապետության իրավական տեղեկատվական համակարգ (ARLIS) — 2010 թվականի արձանագրության և 102-րդ ռազմաբազայի իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ ՀՀ Սահմանադրական դատարանի որոշում։
ՀՀ և ՌԴ 1997 թվականի Բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության պայմանագիր — փոխադարձ օգնության և ռազմական համագործակցության դրույթներ։
ՀՀ և ՌԴ 2000 թվականի ՀՕՊ-ի համատեղ մարտական հերթապահության համաձայնագիր — համատեղ ՀՕՊ-ի և օդային տարածքի պաշտպանության մեխանիզմներ։
Reuters — Հայաստանի կողմից ՀԱՊԿ մասնակցության սառեցման պատճառները և 2021–2022 թվականների անվտանգության ճգնաժամերը։
Reuters — ռուս խաղաղապահների դուրսբերումը Արցախից և Հայաստանի ու Ռուսաստանի հակադիր գնահատականները։
Հայաստանի և Ռուսաստանի պաշտոնական/հրապարակային հայտարարություններ, 2026 թ. սեպտեմբեր — 102-րդ ռազմաբազայի հնարավոր ապագայի վերաբերյալ Պուտինի և Փաշինյանի հայտարարությունները։
Հայաստանի սահմանային վերահսկողության փոփոխություններ — ռուս սահմանապահների դերերի նվազեցում և հայկական սահմանապահների ներգրավման ընդլայնում։
Բելա Շիքարյան ISHR Հայաստան
Տեսայութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
