ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՆԱՏՈՄԻԱ
Մեդիագրագիտության և տեղեկատվական դիմադրողականության կրթական շարք
Ապատեղեկատվությունը միատարր երևույթ չէ․ այն ունի տարբեր ձևեր, նպատակներ և տարածման մեխանիզմներ։ Հասկանալու համար, թե ինչպես է այն գործում տեղեկատվական միջավայրում, կարևոր է տարբերակել դրա հիմնական տեսակները և հասկանալ դրանց առանձնահատկությունները։
Ընդհանուր առմամբ, ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրում կարելի է առանձնացնել երեք հիմնական մոտեցում՝ սխալ տեղեկատվություն (misinformation), նպատակային կեղծ տեղեկատվություն (disinformation) և վնասակար տեղեկատվության լայն շրջանակ (malinformation)։ Թեև այս տերմինները հաճախ օգտագործվում են միասին, դրանց միջև կան էական տարբերություններ, որոնք կարևոր են վերլուծության և հակազդման համար։
Սխալ տեղեկատվություն (Misinformation)
Սխալ տեղեկատվությունը այն դեպքն է, երբ տարածվում է ոչ ճիշտ կամ ոչ ստուգված տեղեկատվություն՝ առանց դիտավորության վնաս պատճառելու։ Այսինքն՝ տարածողը հաճախ համոզված է, որ փոխանցում է ճիշտ տեղեկություն։
Այս տեսակը հատկապես տարածված է սոցիալական ցանցերում, որտեղ մարդիկ հաճախ կիսվում են նյութերով առանց ստուգելու աղբյուրը կամ բովանդակության ճշգրտությունը։ Օրինակ՝ բժշկական խորհուրդների, բնական աղետների կամ քաղաքական իրադարձությունների մասին սխալ տեղեկությունները կարող են արագ տարածվել՝ պարզապես վերարտադրության միջոցով։
Սխալ տեղեկատվության վտանգը նրանում է, որ նույնիսկ առանց չարամիտ նպատակների այն կարող է ստեղծել հանրային խառնաշփոթ, սխալ ընկալումներ և որոշումների վրա բացասական ազդեցություն։
Կեղծ տեղեկատվություն (Disinformation)
Կեղծ տեղեկատվությունը արդեն նպատակային և գիտակցված գործողություն է։ Այստեղ տեղեկատվությունը ստեղծվում կամ փոփոխվում է հատուկ նպատակով՝ մոլորեցնելու հասարակությանը, ազդելու կարծիքների վրա կամ առաջացնելու որոշակի վարքագիծ։
Այս տեսակը հաճախ կիրառվում է քաղաքական, սոցիալական կամ աշխարհաքաղաքական նպատակներով։ Այն կարող է ներառել կեղծ հոդվածներ, մանիպուլյատիվ տեսանյութեր, կեղծ մեջբերումներ կամ ամբողջությամբ հորինված իրադարձություններ։
Կեղծ տեղեկատվության առանձնահատկությունը նրա համակարգված բնույթն է․ այն հաճախ չի տարածվում պատահաբար, այլ հանդիսանում է ավելի լայն ռազմավարության մաս, որտեղ տարբեր աղբյուրներ, հաշիվներ կամ հարթակներ համատեղ աշխատում են նույն հաղորդագրության տարածման համար։
Վնասակար տեղեկատվություն (Malinformation)
Վնասակար տեղեկատվությունը այն դեպքն է, երբ իրական տեղեկատվությունը օգտագործվում է վնաս պատճառելու նպատակով։ Այստեղ բովանդակությունը կարող է լինել ճշգրիտ, սակայն ներկայացվում է այնպես, որ խախտում է անձնական կյանքի սահմանները, վնասում է հեղինակությանը կամ առաջացնում է հասարակական լարվածություն։
Օրինակ՝ անձնական տվյալների արտահոսք, կոնտեքստից կտրված հայտարարությունների տարածում կամ մասնավոր տեղեկատվության հրապարակում կարող են համարվել վնասակար տեղեկատվության դրսևորումներ։
Այս տեսակը հատկապես վտանգավոր է, քանի որ այն հաճախ հիմնված է իրական փաստերի վրա, ինչը դժվարացնում է դրա հերքումը կամ չեզոքացումը։
Գծապատկերը ցույց է տալիս, որ misinformation-ը սովորաբար տարածվում է առանց վնաս պատճառելու դիտավորության, մինչդեռ disinformation-ը ստեղծվում և տարածվում է նպատակային կերպով՝ հանրային կարծիքի կամ վարքագծի վրա ազդելու նպատակով։
Հիբրիդային և համակարգային տեղեկատվական արշավներ
Ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրում առանձնահատուկ տեղ ունեն նաև համակարգված տեղեկատվական արշավները, որոնք համատեղում են վերոնշյալ բոլոր տեսակները։ Դրանք կարող են ներառել ինչպես սխալ, այնպես էլ կեղծ և վնասակար տեղեկատվություն՝ մեկ միասնական նպատակով։
Նման արշավները հաճախ բնութագրվում են բարձր կազմակերպվածությամբ, բազմահարթակ տարածմամբ և երկարաժամկետ ազդեցության փորձերով։ Դրանց նպատակն է ոչ միայն կոնկրետ տեղեկատվություն տարածելը, այլ նաև հասարակական վստահության խաթարումը՝ մեդիայի, պետական ինստիտուտների կամ փորձագիտական համայնքների նկատմամբ։
Տեսակների միջև սահմանների բարդությունը
Կարևոր է նշել, որ իրական տեղեկատվական միջավայրում այս տեսակները միշտ չէ, որ հստակ տարանջատված են։ Հաճախ սխալ տեղեկատվությունը կարող է վերածվել կեղծ տեղեկատվության, եթե այն դիտավորյալ սկսում է օգտագործվել նպատակային ձևով։ Նույն կերպ՝ իրական տվյալները կարող են դառնալ վնասակար, եթե դուրս են բերվում իրենց սկզբնական համատեքստից։
Այս պատճառով տեղեկատվության գնահատման ժամանակ կարևոր է ոչ միայն բովանդակությունը, այլ նաև աղբյուրը, տարածման նպատակը և կոնտեքստը։
Հիբրիդային սպառնալիքներ և տեղեկատվական միջամտություններ
Հիբրիդային սպառնալիքները համարվում են ժամանակակից տեղեկատվական և անվտանգության միջավայրի ամենաբարդ և վտանգավոր երևույթներից մեկը։ Դրանք իրենց բնույթով բազմաշերտ են և ներառում են միաժամանակ մի քանի ազդեցության գործիքներ՝ նպատակ ունենալով թուլացնել կամ խաթարել պետությունների, ինստիտուտների և հասարակությունների կայունությունը։
Ըստ Հիբրիդային սպառնալիքների դեմ պայքարի եվրոպական գերազանցության կենտրոնի (Hybrid CoE), հիբրիդային սպառնալիքները վնասակար գործողություններ են, որոնք պլանավորվում և իրականացվում են դիտավորյալ՝ չարամիտ նպատակներով։ Դրանք ուղղված են թիրախային համակարգերի՝ պետությունների, պետական կառույցների կամ հասարակական ինստիտուտների վրա ազդեցություն գործադրելուն՝ օգտագործելով տարբեր, հաճախ համակցված միջոցներ։
Այդ միջոցների շարքում կարող են ներառվել տեղեկատվության մանիպուլյացիան, ապատեղեկատվության և կեղծ տեղեկատվության տարածումը, կիբեռհարձակումները, տնտեսական ճնշումը կամ ազդեցությունը, քաղաքական գաղտնի մանևրները, դիվանագիտական հարկադրանքը, ինչպես նաև ռազմական ուժի կամ դրա սպառնալիքի կիրառումը։ Այսպիսով՝ հիբրիդային սպառնալիքները չեն սահմանափակվում միայն տեղեկատվական դաշտով, այլ գործում են միաժամանակ մի քանի ոլորտներում՝ ստեղծելով համապարփակ ազդեցության համակարգ։
Հիբրիդային սպառնալիքների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք հաճախ իրականացվում են «միջին գոտում»՝ այսինքն՝ այնպիսի ձևերով, որոնք բացահայտ պատերազմի մակարդակ չեն հասնում, սակայն ունեն երկարաժամկետ և խորքային ազդեցություն։ Դրանք թույլ են տալիս ազդեցություն գործել առանց պաշտոնական ռազմական հակամարտության հայտարարության։
Հիբրիդային սպառնալիքների ազդեցությունը հատկապես ուժեղ է ժողովրդավարական համակարգերում, որտեղ խոսքի ազատությունը և տեղեկատվության բաց հոսքը հանդիսանում են հիմնական արժեքներ։ Այս բացությունը, մի կողմից, ապահովում է ժողովրդավարական զարգացում, սակայն մյուս կողմից կարող է նաև օգտագործվել որպես խոցելիություն՝ մանիպուլյատիվ տեղեկատվական արշավների համար։
Ինչպե՞ս է ծնվում ապատեղեկատվությունը
Նպատակ
↓
Նարատիվի ստեղծում
(վախ, զայրույթ, բևեռացում)
↓
Կեղծ կամ մանիպուլյատիվ բովանդակություն
↓
Բոթեր և կեղծ հաշիվներ
↓
Telegram ալիքներ
↓
Սոցիալական ցանցեր
(Facebook, X, TikTok, YouTube)
↓
Ինֆլուենսերներ և կարծիքի առաջնորդներ
↓
Լրատվամիջոցներ
↓
Հանրային կարծիք
↓
Վարքագծի փոփոխություն
Ապատեղեկատվության նպատակը ոչ թե մարդկանց տեղեկացնելն է, այլ նրանց մտածողության, ընկալումների և վարքագծի վրա ազդելը։
MDM մոդելը
ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԽԱՆԳԱՐՈՒՄՆԵՐ
┌─────────────────────────────────────┐
│ MISINFORMATION │
│ Սխալ տեղեկատվություն │
│ Չկա վնասելու դիտավորություն │
└─────────────────────────────────────┘
↓
┌─────────────────────────────────────┐
│ DISINFORMATION │
│ Կեղծ տեղեկատվություն │
│ Գիտակցված խաբեություն │
└─────────────────────────────────────┘
↓
┌─────────────────────────────────────┐
│ MALINFORMATION │
│ Իրական փաստեր │
│ Օգտագործվում են վնաս հասցնելու համար │
└─────────────────────────────────────┘
Ինչու՞ են մարդիկ հավատում ապատեղեկատվությանը
ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ
↓
┌────────────┬─────────────┬────────────┐
│ │ │ │
Վախ Զայրույթ Անորոշություն
│ │ │
└────────────┴─────────────┘
↓
Արագ տարածում
↓
Հանրային բևեռացում
FIMI գործողության կառուցվածքը
Արտաքին դերակատար
↓
Կեղծ նարատիվ
↓
AI բովանդակություն
Deepfake
Կեղծ լուսանկար
↓
Բոթեր
Կեղծ հաշիվներ
↓
Կոորդինացված տարածում
↓
Հասարակական ազդեցություն
Սոցիալական ցանցերում ապատեղեկատվության ցիկլը
Հրապարակում
↓
Կիսումներ
↓
Մեկնաբանություններ
↓
Ալգորիթմի ակտիվացում
↓
Լայն տարածում
↓
Ավելի շատ կիսումներ
↓
Վիրուսային տարածում
Միջազգային օրինակներ
Վերջին տասնամյակներում տարբեր տարածաշրջաններում արձանագրվել են հիբրիդային ազդեցության բազմաթիվ դեպքեր։ Օրինակ՝ Ուկրաինայի դեմ իրականացված բազմամակարդակ տեղեկատվական և կիբեռարշավները, որոնք նախորդել են 2022 թվականի լայնամասշտաբ ռազմական գործողություններին, հաճախ դիտարկվում են որպես հիբրիդային ռազմավարության օրինակ։ Այդ արշավները ներառել են ապատեղեկատվության տարածում, կիբեռհարձակումներ պետական համակարգերի վրա, տնտեսական ճնշման տարրեր և քաղաքական ազդեցության փորձեր։
Նմանատիպ տեղեկատվական և ազդեցության գործողություններ արձանագրվել են նաև այլ երկրներում՝ այդ թվում եվրոպական պետություններում և ԱՄՆ-ում, հատկապես ընտրական գործընթացների ժամանակ։ Այս դեպքերում հիմնական նպատակներն են եղել հասարակական վստահության նվազեցումը, քաղաքական բևեռացման խորացումը և ինստիտուցիոնալ համակարգերի նկատմամբ կասկածի ձևավորումը։
Հիբրիդային միջավայր և Հայաստանի տեղեկատվական դաշտը
Հայաստանի նման փոքր և տեղեկատվական առումով բաց հասարակություններում հիբրիդային և տեղեկատվական ազդեցությունների ռիսկերը հաճախ ավելի զգայուն են։ Բարձր ինտեգրված սոցիալական մեդիա միջավայրը, տեղեկատվության արագ տարածումը և տարածաշրջանային քաղաքական զարգացումների նկատմամբ բարձր հետաքրքրությունը ստեղծում են պայմաններ, որտեղ տեղեկատվական մանիպուլյացիաները կարող են արագ տարածվել և ազդեցություն ունենալ հանրային քննարկումների վրա։
Հայաստանի տեղեկատվական դաշտում արձանագրվում են ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին աղբյուրներից եկող տեղեկատվական հոսքեր, որոնք երբեմն կարող են ունենալ մանիպուլյատիվ կամ բևեռացնող բնույթ։ Այդպիսի ազդեցությունները կարող են դրսևորվել տարբեր ձևերով՝ սոցիալական ցանցերում տարածվող կեղծ կամ կիսաճշգրիտ տեղեկություններ, քաղաքական թեմաների շուրջ բևեռացնող քննարկումներ կամ զգայուն հասարակական հարցերի շուրջ շահարկումներ։
- Ապատեղեկատվության տարածման մեխանիզմները սոցիալական ցանցերում
Ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրում սոցիալական ցանցերը դարձել են ապատեղեկատվության ամենաարագ և ամենաարդյունավետ տարածման հարթակներից մեկը։ Դրանք թույլ են տալիս տեղեկատվությանը հասնել հազարավոր և նույնիսկ միլիոնավոր օգտատերերի՝ ընդամենը մի քանի րոպեի ընթացքում։
Սակայն այս արագությունն ու հասանելիությունը միաժամանակ ստեղծում են նաև խոցելիություն․ տեղեկատվությունը հաճախ տարածվում է առանց ստուգման, համատեքստից դուրս կամ մանիպուլյատիվ ձևով։ Ապատեղեկատվության տարածումը սոցիալական ցանցերում պայմանավորված է մի շարք փոխկապակցված մեխանիզմներով, որոնք միասին ձևավորում են բարդ ազդեցության համակարգ։
Ալգորիթմային բաշխում և «ուշադրության տնտեսություն»
Հրապարակում
↓
Կիսումներ
↓
Մեկնաբանություններ
↓
Ալգորիթմի ակտիվացում
↓
Լայն տարածում
↓
Ավելի շատ կիսումներ
↓
Վիրուսային տարածում
Սոցիալական ցանցերի հիմնական առանձնահատկություններից մեկը ալգորիթմների կիրառումն է, որոնք որոշում են, թե որ բովանդակությունն է ցույց տրվում օգտատերերին։ Այս ալգորիթմները հիմնականում հիմնված են ներգրավվածության (engagement) վրա՝ որքան շատ «լայք», մեկնաբանություն կամ կիսում ունի բովանդակությունը, այնքան ավելի լայն է դրա տարածումը։
Այս համակարգը ստեղծում է այն, ինչ հաճախ անվանում են «ուշադրության տնտեսություն»․ ուշադրությունը դառնում է հիմնական ռեսուրս, իսկ առավել սենսացիոն, էմոցիոնալ կամ հակասական բովանդակությունը ստանում է առավել մեծ տարածում։
Ապատեղեկատվությունը հաճախ հենց այս պատճառով է հաջողվում․ այն ձևակերպվում է այնպես, որ առաջացնի ուժեղ էմոցիոնալ արձագանք՝ զարմանք, վախ, զայրույթ կամ ցնցում։ Այդ զգացմունքները խթանում են կիսումը, ինչն էլ արագացնում է տարածումը։
Օրինակ․
Եթե սոցիալական ցանցում տարածվում է չստուգված տեղեկատվություն, որը պնդում է, թե «մեծ փոփոխություն է սպասվում, որը ազդելու է բոլորի անձնական կյանքին», օգտատերերը հաճախ այն կիսում են առանց ստուգելու՝ պարզապես մտահոգությունից կամ հետաքրքրությունից ելնելով։ Այդ կերպ տեղեկատվությունը կարող է դառնալ վիրուսային՝ նույնիսկ եթե այն սխալ է։
Բոթեր, ավտոմատացված հաշիվներ և կոորդինացված ցանցեր
Ապատեղեկատվության տարածման մեկ այլ կարևոր մեխանիզմ է ավտոմատացված կամ կիսաավտոմատացված հաշիվների՝ բոթերի կիրառումը։ Այս հաշիվները կարող են ստեղծվել մեծ քանակությամբ և օգտագործվել նույն հաղորդագրության զանգվածային տարածման համար։
Բոթերը հաճախ օգտագործվում են նաև քննարկումների «արհեստական ակտիվություն» ստեղծելու համար՝ թողնելով մեկնաբանություններ, տարածելով գրառումներ կամ հավանություններ տալով որոշակի բովանդակությանը։ Սա կարող է ստեղծել տպավորություն, որ որևէ կարծիք ունի լայն հասարակական աջակցություն, նույնիսկ եթե իրականում դա այդպես չէ։
Օրինակ․
Երբ որոշ թեմայի շուրջ մի քանի հարյուր նմանատիպ մեկնաբանություններ են հայտնվում կարճ ժամանակում, օգտատիրոջ մոտ կարող է ստեղծվել տպավորություն, որ այդ կարծիքը «ընդհանուր ընդունված է», ինչն ազդում է նրա ընկալումների վրա։
Էխո-խցիկներ և տեղեկատվական մեկուսացում
Սոցիալական ցանցերը հաճախ ձևավորում են այսպես կոչված «էխո-խցիկներ» (echo chambers), որտեղ օգտատերերը հիմնականում տեսնում են իրենց համոզմունքներին համապատասխանող տեղեկատվություն։
Ալգորիթմները, փորձելով օգտատիրոջը պահել հարթակում ավելի երկար ժամանակ, առաջարկում են նմանատիպ բովանդակություն։ Արդյունքում՝ մարդիկ աստիճանաբար սկսում են շփվել միայն նույն տեսակետները կրող աղբյուրների հետ և ավելի քիչ են հանդիպում հակառակ կարծիքների։
Այս երևույթը խորացնում է բևեռացումը և հեշտացնում է ապատեղեկատվության տարածումը, քանի որ օգտատերը ավելի քիչ է ենթարկվում քննադատական կամ հակափաստարկային տեղեկատվության ազդեցությանը։
Օրինակ․
Եթե օգտատերը հաճախ դիտում է քաղաքական թեմայով որոշակի ուղղվածությամբ բովանդակություն, համակարգը սկսում է առաջարկել նմանատիպ էջեր և տեսանյութեր՝ աստիճանաբար ձևավորելով միակողմանի տեղեկատվական միջավայր։
Միկրո-ինֆլուենսերներ և վստահության գործոնը
Ապատեղեկատվության տարածման կարևոր գործոն է նաև վստահության հոգեբանական բաղադրիչը։ Մարդիկ հաճախ ավելի շատ վստահում են ոչ թե անանուն լրատվական աղբյուրներին, այլ կոնկրետ անձանց՝ բլոգերների, ինֆլուենսերների կամ համայնքային հեղինակությունների։
Այսպես կոչված «միկրո-ինֆլուենսերները» (փոքր, բայց ակտիվ լսարան ունեցող օգտատերեր) հաճախ ունենում են բարձր վստահելիություն իրենց հետևորդների շրջանում, ինչը կարող է օգտագործվել նաև մանիպուլյատիվ տեղեկատվության տարածման համար։
Օրինակ․
Եթե հայտնի բլոգերը տարածում է չստուգված տեղեկատվություն որևէ սոցիալական կամ առողջապահական թեմայի մասին, նրա հետևորդները ավելի մեծ հավանականությամբ կընդունեն այն որպես վստահելի աղբյուր՝ առանց լրացուցիչ ստուգման։
Կիսում, վերարտադրում և համատեքստի կորուստ
Սոցիալական ցանցերում տեղեկատվությունը հաճախ տարածվում է ոչ թե սկզբնական աղբյուրից, այլ երկրորդ կամ երրորդ ձեռքի միջոցով՝ կիսումների և վերարտադրումների արդյունքում։
Այս գործընթացում հաճախ տեղի է ունենում համատեքստի կորուստ։ Տեքստը կամ տեսանյութը կարող է կրճատվել, վերախմբագրվել կամ ներկայացվել նոր ենթատեքստում, ինչը փոխում է դրա իմաստը։
Օրինակ․
Կոնկրետ հայտարարություն, որը սկզբնականում վերաբերում էր սահմանափակ իրավիճակի, կարող է սոցիալական ցանցերում տարածվել որպես ընդհանուր կանոն կամ համընդհանուր քաղաքական դիրքորոշում։
Արագություն ընդդեմ ստուգման
Սոցիալական ցանցերի հիմնական առանձնահատկություններից մեկն արագությունն է։ Տեղեկատվությունը տարածվում է վայրկյանների ընթացքում, մինչդեռ դրա ստուգումը պահանջում է ժամանակ, աղբյուրների համեմատություն և վերլուծություն։
Այս անհավասարակշռությունը ստեղծում է պայմաններ, որտեղ կեղծ կամ ոչ ստուգված տեղեկատվությունը հաճախ «հասցնում է հաղթել» ճշգրիտ տեղեկատվությանը՝ պարզապես ավելի արագ տարածվելու շնորհիվ։
Եզրակացություն
Սոցիալական ցանցերում ապատեղեկատվության տարածումը արդյունք է տեխնոլոգիական, հոգեբանական և սոցիալական գործոնների համակցման։ Ալգորիթմները, օգտատերերի վարքագիծը, վստահության մեխանիզմները և տեղեկատվության արագ շրջանառությունը միասին ստեղծում են միջավայր, որտեղ ապատեղեկատվությունը կարող է արագ տարածվել և ունենալ լայն ազդեցություն։
Այս պայմաններում մեդիա գրագիտությունը, աղբյուրների ստուգումը և քննադատական մտածողությունը դառնում են հիմնական գործիքներ՝ տեղեկատվական անվտանգությունը պահպանելու համար։
Ապատեղեկատվության տարածման օրինակներ Հայաստանի տեղեկատվական միջավայրում
Հայաստանի տեղեկատվական դաշտում, ինչպես բազմաթիվ այլ երկրներում, սոցիալական ցանցերը և առցանց մեդիաները հաճախ դառնում են տեղեկատվության արագ տարածման հիմնական աղբյուր։ Այս միջավայրում երբեմն նկատվում են դեպքեր, երբ տեղեկատվությունը տարածվում է առանց բավարար ստուգման, դուրս է բերվում համատեքստից կամ ներկայացվում է տարբեր մեկնաբանություններով։
Մասնավորապես, քաղաքական և հասարակական կարևոր իրադարձությունների ժամանակ հաճախ արձանագրվում է տեղեկատվական հոսքերի զգալի ակտիվացում սոցիալական ցանցերում։ Նման իրավիճակներում տարբեր օգտատերեր, էջեր կամ խմբեր կարող են արագ տարածել հայտարարություններ, տեսանյութեր կամ պատկերներ, որոնք դեռևս չեն ստացել պաշտոնական կամ լրատվական հաստատում։
Օրինակ՝ ընտրական գործընթացների, քաղաքական հայտարարությունների կամ պետական որոշումների հրապարակման ժամանակ սոցիալական ցանցերում հաճախ հայտնվում են արագ ձևավորված մեկնաբանություններ և պնդումներ, որոնք հետագայում կարող են պարզվել որպես ոչ ամբողջությամբ ճշգրիտ կամ համատեքստից դուրս ներկայացված։
Նմանատիպ երևույթներ նկատվում են նաև տարածաշրջանային անվտանգության, սահմանային զարգացումների կամ միջազգային քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ տեղեկատվության տարածման ժամանակ։ Այս դեպքերում հաճախ շրջանառվում են տարբեր աղբյուրներից ստացված նյութեր՝ երբեմն առանց հստակ ստուգման, ինչը կարող է հանգեցնել տեղեկատվական շփոթի կամ հակասական ընկալումների։
Կարևոր է ընդգծել, որ նման իրավիճակները պարտադիր չէ, որ լինեն դիտավորյալ ապատեղեկատվության արդյունք։ Դրանք հաճախ պայմանավորված են տեղեկատվության արագ շրջանառությամբ, օգտատերերի ցանկությամբ արագ կիսվելու կարևոր թվացող նորություններով, ինչպես նաև սոցիալական մեդիայի ալգորիթմների ազդեցությամբ։
Միևնույն ժամանակ, հայկական տեղեկատվական միջավայրում նկատվում է նաև լրատվական աղբյուրների բազմազանություն, ինչը հնարավորություն է տալիս համեմատել տարբեր դիրքորոշումներ և աղբյուրներ։ Սակայն տեղեկատվության մեծ ծավալի պայմաններում օգտատերերի համար կարևոր է զարգացնել ստուգման սովորություն՝ հատկապես զգայուն թեմաների դեպքում։
Այս համատեքստում առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում տեղեկատվության բազմակողմանի ստուգումը՝ տարբեր աղբյուրների համեմատության միջոցով, ինչպես նաև սկզբնաղբյուրի նույնականացումը։ Սա թույլ է տալիս նվազեցնել սխալ ընկալումների և չստուգված տեղեկատվության ազդեցությունը հանրային կարծիքի ձևավորման վրա։
Նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվական հոսքերի մոնիթորինգ ծրագրի շրջանակներում
ISHR Հայաստան թիմ
