2026 թվականի հոկտեմբերի 9-ին հայկական լրատվական դաշտում տարածվեց տեղեկություն, ըստ որի՝ Սյունիքի մարզի Մեղրի համայնքի Կուրիս գյուղում երեք անձ էին նկատել, որոնց բնակիչները ենթադրաբար ադրբեջանցիներ էին համարել։ Հաղորդվում էր նաև, որ գյուղում և հարակից տարածքներում որոնողական աշխատանքներ են իրականացվում, իսկ որոնումներին, իբր, մասնակցում են նաև ռուս սահմանապահները՝ անօդաչու թռչող սարքերով։
Լուրը տարածվեց մի շարք լրատվամիջոցներով՝ առաջացնելով հանրային հետաքրքրություն սահմանային անվտանգության վերաբերյալ։ Սակայն նույն օրը Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայությունը հայտարարեց, որ տեղեկությունը չի համապատասխանում իրականությանը և այն
ապատեղեկատվություն է որակվել։
Այս պատմության առանցքային հարցն այն չէ, թե ինչու պաշտոնական հերքում եղավ։ Կարևոր է պարզել նաև՝ ո՞ր աղբյուրից սկսվեց տեղեկատվության տարածումը, ի՞նչ ապացույցների վրա էր այն հիմնված, և արդյոք վերարտադրող լրատվամիջոցները բավարար չափով ստուգել էին սկզբնական տեղեկությունը։
Առաջին փուլ․ 24News-ը հրապարակում է տեղեկությունը
24News-ի սկզբնական հրապարակումը՝ 12:46, հոկտեմբերի 9
Հասանելի հրապարակումների ժամանակագրության համաձայն՝ 24News-ը ժամը 12:46-ին հրապարակել է «Մեղրիի մոտ գիշերվանից ԱԹՍ-ներով փնտրում են երեք ենթադրյալ ադրբեջանցիների» վերնագրով նյութը։
Հրապարակման մեջ նշվում էր, որ Կուրիս գյուղի բնակիչները գիշերը տեսել են երեք քաղաքացիական հագուստով անձանց, որոնց, ըստ ականատեսների
ենթադրության, հնարավոր էր ադրբեջանցիներ լինեին։ Լրատվամիջոցը նաև գրել էր, որ անձանց հետ զրուցելուց հետո նրանք հեռացել էին, իսկ գյուղում և հարակից տարածքներում սկսվել էին որոնողական աշխատանքներ։
24News-ը որպես աղբյուր ներկայացրել էր գյուղացիներից մեկին, որը պատմել էր նաև ռուս սահմանապահների և նրանց անօդաչու սարքերի ենթադրյալ
մասնակցության մասին։
Հրապարակման մեջ ներառվել էին նաև Կուրիս բնակավայրի համայնքապետ Դավիթ Օհանջանյանի և այլ տեղական պաշտոնյաների արձագանքները։ Համայնքապետը, ըստ լրատվամիջոցի, դեպքի մասին հստակ տեղեկություն չէր տրամադրել՝ ասելով. «Դա գիշերն ա կատարվել, իրավապահներին դիմեք»։
Սակայն այս փուլում մնում էին մի քանի չպարզաբանված հարցեր․
- Ո՞վ էր այն սկզբնական ականատեսը, որի տեղեկությունների հիման վրա ձևավորվել էր հաղորդագրությունը։
- Արդյոք որևէ մեկը տեսել էր անձանց ինքնությունը հաստատող փաստաթուղթ կամ այլ ապացույց։
- Ո՞ր պաշտոնական մարմինն էր հաստատել որոնողական աշխատանքների իրականացումը։
- Արդյոք հաստատված էր ռուս սահմանապահների և անօդաչու սարքերի մասնակցությունը։
Հրապարակված նյութից այս հարցերի բոլորի հստակ պատասխանները չեն
ստացվում։ Սա դեռ չի նշանակում, որ սկզբնական տեղեկությունը միտումնավոր կեղծ էր, բայց ցույց է տալիս, թե ինչ լրացուցիչ ստուգումներ էին անհրաժեշտ նման զգայուն թեմայի դեպքում։
Երկրորդ փուլ․ լուրը վերարտադրվում է այլ լրատվամիջոցներով
Panorama.am-ի հրապարակումը՝ 12:52
Սկզբնական հրապարակումից ընդամենը մի քանի րոպե անց Panorama.am-ը հրապարակել է նույն տեղեկությունը՝ հղում անելով 24News-ին։
Այսպիսով, առնվազն այս հրապարակման դեպքում սկզբնաղբյուրը սեփական անկախ հետաքննության արդյունք չէր․ նյութը վերարտադրում էր արդեն հրապարակված հաղորդագրությունը։
Pastinfo-ի հրապարակումը՝ 12:51
Գրեթե նույն ժամանակ Pastinfo-ն հրապարակել է «ԱԱԾ-ն չի հերքում՝ Մեղրիում երեք ադրբեջանցիների հնարավոր ներթափանցման և նրանց փնտրելու մասին տեղեկությունները» վերնագրով նյութը։
Հոդվածում նշվում էր, որ ԱԱԾ-ից տեղեկությունը չեն հաստատել և չեն հերքել՝ առաջարկելով գրավոր հարցում ուղարկել։
Այստեղ կարևոր է տարբերակել երկու հանգամանք։ Նախ՝ պաշտոնական մարմնի՝ տվյալ պահին տեղեկությունը չհաստատելը նույնը չէ, ինչ այն հաստատելը։ Երկրորդ՝ «չի հերքում» ձևակերպումը կարող է ընթերցողի մոտ ստեղծել տպավորություն, թե տեղեկությունը հավանականորեն ճիշտ է, մինչդեռ հրապարակման մեջ ներկայացված պատասխանը նման եզրակացության հիմք չէր տալիս։
Այս պատճառով վերնագրի ընտրությունը լրագրողական ստուգման առանձին առարկա է։
NEWS.am-ի հրապարակումը՝ 13:23
NEWS.am-ն իր հերթին տարածել է 24News-ի տեղեկությունը՝ հղում անելով սկզբնական հրապարակմանը և նշելով, որ ԱԱԾ-ն այդ պահին չէր հաստատել կամ հերքել հաղորդվածը։
Այսպիսով, առնվազն երեք լրատվամիջոցների հրապարակումներում նկատվում է նույն տեղեկատվական շղթան՝ սկզբնական հաղորդագրություն, դրա վերարտադրում և պաշտոնական մարմնի առաջին արձագանքի ներկայացում։
Սակայն այս հրապարակումների առկայությունն ինքնին չի ապացուցում, որ բոլոր լրատվամիջոցները նույն աղբյուրից բացի այլ աղբյուրներ չեն օգտագործել։ Դա պարզելու համար անհրաժեշտ է համեմատել նրանց խմբագրական գրառումները, հարցումները և հնարավոր թարմացումները։
Երրորդ փուլ․ ԱԱԾ-ն հերքում է տեղեկությունը
Pastinfo-ի հրապարակումը՝ 13:26
Հոկտեմբերի 9-ին՝ ժամը 13:26-ին, Pastinfo-ն հրապարակել է նոր նյութ՝ հայտնելով, որ ԱԱԾ-ն արդեն տեղեկությունը իրականությանը չհամապատասխանող է որակել։
NEWS.am-ի հրապարակումը՝ 13:38
Ժամը 13:38-ին NEWS.am-ը հրապարակել է ԱԱԾ-ի պատասխանը՝ վերնագրում օգտագործելով «Սուտ է, նման դեպք չկա» ձևակերպումը։
ԱԱԾ մամուլի կենտրոնից լրատվամիջոցին հայտնել էին.
«Ապատեղեկատվություն է։ Առհասարակ այդ ամբողջ տեղեկատվությունը սուտ է։ Նման դեպք Մեղրիում չկա»
Սա արդեն պաշտոնական մարմնի հստակ հերքում էր, ոչ թե տեղեկությունը չհաստատելու կամ լրացուցիչ հարցում պահանջելու պատասխան։Այդուհանդերձ, լրագրողական տեսանկյունից կարևոր է նշել, որ հրապարակային հերքումը պետք է ներկայացնել որպես ԱԱԾ-ի պաշտոնական դիրքորոշում՝ միաժամանակ պարզելով, թե արդյոք ծառայությունը տրամադրել է լրացուցիչ փաստեր, որոնք բացատրում են հերքման հիմքերը։
24News-ի արձագանքը՝ 13:31
ԱԱԾ-ի հերքման ֆոնին 24News-ը նույնպես հրապարակել է առանձին նյութ։ Լրատվամիջոցը նշել է, որ իր նախորդ հրապարակման մեջ չի գրել, թե ադրբեջանցիներ են ներթափանցել Հայաստան, այլ օգտագործել է «ենթադրյալ ադրբեջանցիներ» ձևակերպումը։
Այս պարզաբանումը կարևոր է, քանի որ ցույց է տալիս խմբագրության
դիրքորոշումը՝ իր հրապարակման ձևակերպումների վերաբերյալ։ Սակայն այն
ինքնին չի պատասխանում այն հարցին, թե սկզբնական հաղորդագրության բոլոր պնդումները որքանով էին ստուգված։
Չորրորդ փուլ․ հերքումը տարածվում է ավելի լայն տեղեկատվական դաշտում Արմենպրեսի հրապարակումը՝ 17:17
Օրվա ընթացքում ԱԱԾ-ի հերքումը տարածվել է նաև պետական լրատվական գործակալության՝ Արմենպրեսի միջոցով։
Գործակալությունը հայտնել է, որ ԱԱԾ-ն հերքում է Սյունիքի մարզի գյուղերից մեկում երեք ադրբեջանցիների հայտնվելու մասին տեղեկությունները՝ հավելելով, որ սկզբնական հաղորդումը հրապարակել էր 24News-ը։
Այս փուլում տեղեկատվական շղթան արդեն ուներ երկու հստակ բաղադրիչ․ սկզբում տարածվել էր չհաստատված հաղորդում, այնուհետև պաշտոնական մարմինը հրապարակային կերպով հերքել էր դրա բովանդակությունը։
Հրապարակումների համեմատությունը նաև ցույց է տալիս, որ լրատվամիջոցները տարբեր կերպ են ներկայացրել դեպքը՝ մի դեպքում շեշտելով ենթադրյալ ներթափանցումը, մյուսում՝ ԱԱԾ-ի սկզբնական պատասխանը, իսկ ավելի ուշ՝ պաշտոնական հերքումը։
Ի՞նչ է ցույց տալիս հրապարակումների համեմատությունը
Այս դեպքի վերաբերյալ հրապարակային նյութերից կարելի է առանձնացնել երեք խնդիր։
Առաջին՝ սկզբնաղբյուրի ստուգման խնդիրը։ Սկզբնական հրապարակման մեջ հիմնական տեղեկությունները վերագրվել են բնակիչներին։ Հրապարակային նյութից ամբողջությամբ պարզ չէ, թե արդյոք հաղորդման բոլոր մանրամասները անկախ կերպով հաստատվել էին։
Երկրորդ՝ վերնագրի ազդեցությունը։ «ԱԱԾ-ն չի հերքում» ձևակերպումը կարող է ավելի ուժեղ տպավորություն ստեղծել, քան իրականում պարունակում է
պաշտոնական պատասխանը։ Տեղեկությունը չհերքելը դրա ճշմարտացիության ապացույց չէ։
Երրորդ՝ ուղղման և թարմացման պատասխանատվությունը։ Երբ պաշտոնական մարմինը հերքում է զգայուն տեղեկությունը, լրատվամիջոցների համար կարևոր է ոչ միայն հրապարակել հերքումը, այլև հստակ կապել այն սկզբնական նյութի հետ և ընթերցողին օգնել հասկանալ՝ որ պնդումներն են հերքվել։
Այս դիտարկումները լրագրողական որակի հարցեր են, այլ ոչ ինքնաբերաբար ապացույցներ միտումնավոր ապատեղեկատվություն տարածելու մասին։
Ո՞վ է պատասխան տալու դեռ չպարզված հարցերին
Որպեսզի դեպքը դառնա ամբողջական հետաքննություն, այլ ոչ միայն հրապարակումների համեմատություն, անհրաժեշտ են պատասխաններ մի քանի առանցքային հարցերի։
- 24News-ից։ Ո՞վ էր սկզբնական աղբյուրը, արդյոք խմբագրությունն անձամբ ստուգել էր որոնողական աշխատանքների մասին տեղեկությունը, և ինչ ապացույցներ կային անձանց՝ ադրբեջանցի լինելու ենթադրության համար։
- Pastinfo-ից և am-ից։ Ինչո՞ւ ընտրվեց «ԱԱԾ-ն չի հերքում» ձևակերպումը, և արդյոք խմբագրությունները հաշվի էին առել, որ տեղեկությունը պաշտոնապես հաստատված չէր։
- ԱԱԾ-ից։ Ո՞ր ժամին է ծառայությունը ստացել առաջին հարցումները, ի՞նչ
ստուգումների հիման վրա է հերքել տեղեկությունը, և հնարավո՞ր է տրամադրել լրացուցիչ պարզաբանում։
- Կուրիսի վարչական ղեկավարությունից։ Արդյոք պաշտոնական հաղորդում
ստացվել էր, և արդյոք տեղական մարմինները հաստատում են, որ նման անձինք նկատվել էին։
Առանց այս պատասխանների հնարավոր չէ վստահորեն որոշել ոչ միայն սկզբնական լուրի ծագումը, այլև այն, թե արդյոք դրա տարածման ընթացքում եղել են դիտավորյալ մանիպուլյացիաներ։
Այսպիսով՝
Մեղրիի մասին հոկտեմբերի 9-ին տարածված տեղեկության դեպքը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է տեղական աղբյուրից ստացված, սկզբնապես որպես
ենթադրություն ներկայացված հաղորդումը կարճ ժամանակում հայտնվել մի քանի լրատվամիջոցներում և վերածվել հանրային անվտանգության մասին լայն քննարկման առարկայի։
Հասանելի հրապարակումների ժամանակագրությամբ 24News-ի նյութը
հայտնաբերված ամենավաղ հրապարակումն է՝ ժամը 12:46-ին։ Դրան հաջորդել են այլ լրատվամիջոցների հրապարակումներ, իսկ ավելի ուշ ԱԱԾ-ն տեղեկությունը պաշտոնապես հերքել է։
Սակայն այս ժամանակագրությունը դեռ ամբողջական պատասխան չէ այն
հարցին, թե ով է առաջինը տարածել սկզբնական տեղեկությունը կամ արդյոք որևէ լրատվամիջոց միտումնավոր կեղծ տեղեկություն է տարածել։ Դրա համար անհրաժեշտ է պարզել սկզբնական աղբյուրի ինքնությունը, ստուգել հաղորդված փաստերի հիմքերը և լրատվամիջոցներից ստանալ պատասխաններ։
Հետաքննության հիմնական հարցը մնում է բաց․ երբ խոսքը վերաբերում է սահմանային անվտանգությանը, արդյոք լրատվամիջոցները բավականաչափ ստուգեցին տեղեկությունը մինչև դրա հրապարակումն ու վերնագրային ձևակերպումը։ Այդ հարցի պատասխանը պետք է հիմնվի փաստաթղթերի,
աղբյուրների և խմբագրությունների պատասխանների, այլ ոչ միայն ենթադրությունների վրա։
Սարգիս Ասատրյան
նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում
#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck
Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ
