Երևանը՝ Եվրոպայի ուշադրության կենտրոնում. երկակի գագաթնաժողովներ

Մայիսի սկզբին երկու օր շարունակ Հայաստանի մայրաքաղաքը դարձավ եվրոպական դիվանագիտության կիզակետը։ Մայիսի 4-5-ին Երևանը հյուրընկալում է ոչ թե մեկ, այլ երկու նշանակալի քաղաքական միջոցառում՝ հազվագյուտ համընկնում, որը ընդգծում է երկրի փոփոխվող աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումն ու աճող միջազգային հեղինակությունը։

Եվրոպական քաղաքական համագործակցությունը գալիս է Կովկաս

Եվրոպական քաղաքական համագործակցության 8-րդ գագաթնաժողովը բացվեց մայիսի 4-ին՝ «Ապագայի կառուցում. միասնություն և կայունություն Եվրոպայում» խորագրով։ Միջոցառմանը մասնակցում են պետությունների ղեկավարների և առաջատար միջազգային կազմակերպությունների 47 բարձր մակարդակի պատվիրակություններ՝ ընդհանուր առմամբ ներկայացնելով 48 երկիր, այդ թվում՝ Հայաստանը։

Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին իր առաջին այցով է Հայաստանում.

նաորդ օրը նա Երևանում անցկացրել է մի շարք երկկողմ հանդիպումներ՝ Չեխիայի, Ֆինլանդիայի, Նորվեգիայի և Միացյալ Թագավորության ղեկավարների հետ։ Թուրքիայի փոխնախագահ Ջևդեթ Յըլմազը նույնպես ներկա է, ինչը արտացոլում է հարթակի ներառական և լայն աշխարհագրությունը։

Ուշագրավ բացակայություններից է Գերմանիայի կանցլեր Ֆրիդրիխ Մերցը։ Նրա խոսնակը կարճ մեկնաբանությամբ նշել է՝ այլ պարտավորություններ, ինչի հետևանքով Գերմանիան այս անգամ ներկայացված չէ բարձր մակարդակով։

Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանանում Կանադայի վարչապետ Մարկ Քարնիի մասնակցությունը՝ որպես հատուկ հյուր։ Սա առաջին դեպքն է, երբ ոչ եվրոպական երկիր մասնակցում է այս ձևաչափին՝ խոսուն ազդանշան այն մասին, թե ինչպես են վերաիմաստավորվում «Եվրոպայի» սահմանները փոփոխվող դաշինքների պայմաններում։

Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի ներկայությունն ունի նաև խորհրդանշական նշանակություն. հենց նա էր նախաձեռնողը Եվրոպական քաղաքական համագործակցության առաջին գագաթնաժողովի՝ 2022 թվականին, Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա լիամասշտաբ ներխուժումից հետո։ Այդ ժամանակից ի վեր ձևաչափը հանդիպում է տարեկան երկու անգամ՝ հերթագայելով ԵՄ անդամ և ոչ անդամ երկրների միջև։ Նախկինում հյուրընկալող երկրներն էին Չեխիան, Մոլդովան և Ալբանիան, իսկ հաջորդը՝ նոյեմբերին, կլինի Իռլանդիան։

Երևանի օրակարգը կենտրոնացած է երեք հիմնական ուղղության վրա՝ ժողովրդավարական դիմադրողականության ամրապնդում, էներգետիկ անկախության ապահովում և տրանսպորտային կապերի զարգացում։

Պատմական իրադարձություն Հայաստանի և ԵՄ-ի համար

ԵԽԽ գագաթնաժողովի հետ զուգահեռ անցկացվող Հայաստան–Եվրամիություն առաջին երկկողմ գագաթնաժողովը հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար։

ԵՄ պատվիրակությունը գլխավորում են Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիո Կոստան, Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը և ԵՄ արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության բարձր ներկայացուցիչ Կայա Կալլասը։ Հայկական կողմը ներկայացնում է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։

Օրակարգի առանցքում են երեք թեմա՝

• երկկողմ հարաբերությունների խորացում և վիզային ռեժիմի ազատականացում,
• համագործակցություն էներգետիկայի, տրանսպորտի և թվային ոլորտներում,
• Հարավային Կովկասում խաղաղության և անվտանգության ամրապնդում։

Գագաթնաժողովը կեզրափակվի համատեղ հռչակագրով և ստորագրված փաստաթղթերով՝ ապահովելով կոնկրետ արդյունքներ, այլ ոչ միայն դիվանագիտական խորհրդանշականություն։

Հարաբերությունների իրավական հիմքը 2021 թվականից ուժի մեջ մտած Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրն է (CEPA), որը նախատեսում է լայնածավալ բարեփոխումներ՝ հիմնված ժողովրդավարության, թափանցիկության և օրենքի գերակայության սկզբունքների վրա։ 2025 թվականի դեկտեմբերին ընդունված նոր ռազմավարական օրակարգը բարձրացրել է համագործակցության հավակնությունների մակարդակը՝ ընդգծելով տնտեսական զարգացումը, անվտանգությունը և դիմադրողականությունը։

Ինչ է առաջարկում ԵՄ-ն

Եվրամիությունը Հայաստանի ամենախոշոր դոնորն է, և հարաբերությունները շարունակաբար խորանում են։ Մինչև 2027 թվականը նախատեսված 270 միլիոն եվրոյի «Դիմակայունություն և աճ» ծրագիրը նպատակ ունի խթանել սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումները և զարգացնել տարածաշրջանային կապերը։ «Գլոբալ դարպաս» ռազմավարության շրջանակում ԵՄ ընդհանուր ներդրումները Հայաստանում կարող են հասնել 2.5 միլիարդ եվրոյի։

Անվտանգության ոլորտում համագործակցությունն արագ զարգանում է։ 2026 թվականի ապրիլի 21-ին ԵՄ խորհուրդը հաստատեց Հայաստանում քաղաքացիական գործընկերության նոր առաքելության (EUPM Armenia) ստեղծումը։ Այն ուղղված է հիբրիդային սպառնալիքներին դիմակայելու կարողությունների զարգացմանը՝ ներառյալ տեղեկատվական մանիպուլյացիան, կիբեռհարձակումները և ապօրինի ֆինանսական հոսքերը։

Սա ԵՄ երկրորդ քաղաքացիական առաքելությունն է Հայաստանում։ Առաջինը՝ EUMA-ն, գործում է 2023 թվականից՝ նպաստելով սահմանային իրավիճակի մոնիթորինգին և վստահության ամրապնդմանը։ Բացի այդ, 2024 թվականից ի վեր ԵՄ-ն Եվրոպական խաղաղության հիմնադրամի միջոցով 30 միլիոն եվրո է տրամադրել Հայաստանի պաշտպանական և քաղաքացիական կարողությունների զարգացման համար։

Ավելին, քան խորհրդանշականություն

Գագաթնաժողովից առաջ Հայաստանում ԵՄ դեսպան Վասիլիս Մարագոսը հստակ ընդգծել է, որ այս իրադարձությունները պարզապես խորհրդանշական չեն, այլ արտացոլում են Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունների որակական նոր փուլը։

Անի Սուքիասյան ՄԻՄՀ