Այս գրքույկը պատրաստվել է «Ապատեղեկատվական հոսքերի մոնիթորինգ» նախագծի շրջանակներում՝ Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն (ՄԻՄՀ) Հայաստան կազմակերպության կողմից։

Նախագծի հիմնական նպատակն է բարձրացնել մեդիա գրագիտության մակարդակը, աջակցել լրագրողներին և երիտասարդ մասնագետներին՝ ավելի արդյունավետ ճանաչելու, վերլուծելու և հակազդելու ապատեղեկատվական հոսքերին ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրում։

Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ

Ուսումնական և գործնական ձեռնարկ

© Մարդու իրավունքների միջազգային հանրություն (ՄԻՄՀ) Հայաստան, 2026

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք ապրում ենք տեղեկատվության աննախադեպ առատության ժամանակաշրջանում։ Ամեն օր ստանում ենք հարյուրավոր հաղորդագրություններ, նորություններ, տեսանյութեր և հրապարակումներ սոցիալական ցանցերից, լրատվամիջոցներից ու մեսենջերներից։ Տեղեկատվության այս հսկայական հոսքի պայմաններում գնալով դժվարանում է տարբերակել փաստը կեղծիքից, հավաստի աղբյուրը՝ մանիպուլյատիվ բովանդակությունից։

Ապատեղեկատվությունը դարձել է ժամանակակից հասարակությունների կարևորագույն մարտահրավերներից մեկը։ Այն կարող է ազդել հանրային կարծիքի ձևավորման, քաղաքական գործընթացների, ընտրությունների, առողջապահական որոշումների և նույնիսկ ազգային անվտանգության վրա։

Հայաստանի տեղեկատվական միջավայրը նույնպես զերծ չէ այս մարտահրավերներից։ Սոցիալական ցանցերում, մեսենջերներում և տարբեր մեդիա հարթակներում հաճախ տարածվում են չստուգված տեղեկություններ, մանիպուլյատիվ մեկնաբանություններ, կեղծ լուսանկարներ և տեսանյութեր, ինչպես նաև արտաքին ազդեցության գործողությունների տարրեր։

Այս ուղեցույցի նպատակն է օգնել լրագրողներին, հետազոտողներին, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներին և ակտիվ քաղաքացիներին.

✅  հասկանալ ապատեղեկատվության հիմնական տեսակները,

✅  ճանաչել տեղեկատվական մանիպուլյացիաները,

✅  կիրառել փաստերի ստուգման հիմնական մեթոդները,

✅  անվտանգ կողմնորոշվել տեղեկատվական միջավայրում։

1. Ի՞ՆՉ Է ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապատեղեկատվությունը կեղծ կամ մոլորեցնող տեղեկատվություն է, որը ստեղծվում և տարածվում է դիտավորյալ՝ մարդկանց մոլորեցնելու, հանրային կարծիքի վրա ազդելու կամ որոշակի նպատակների հասնելու համար։

Ապատեղեկատվության երեք հիմնական ձևերը

Disinformation (Ապատեղեկատվություն)

Կեղծ կամ խեղաթյուրված տեղեկատվություն, որը տարածվում է դիտավորությամբ։

Misinformation (Սխալ տեղեկատվություն)

Սխալ տեղեկատվություն, որը տարածվում է առանց վնաս հասցնելու մտադրության։

Malinformation (Վնասակար տեղեկատվություն)

Իրական տեղեկատվություն, որն օգտագործվում է վնաս հասցնելու նպատակով։

2. ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ

Ապատեղեկատվությունը միայն կեղծ նորություն չէ։ Այն կարող է ազդել մարդկանց որոշումների, հասարակական տրամադրությունների և նույնիսկ պետությունների անվտանգության վրա։

Տեղեկատվական դարաշրջանում ապատեղեկատվությունը հաճախ դառնում է ազդեցության գործիք, որի միջոցով հնարավոր է.

✅  ձևավորել հանրային կարծիք,

✅  խորացնել հասարակական պառակտումները,

✅  թուլացնել վստահությունը պետական և հասարակական ինստիտուտների նկատմամբ,

✅  ազդել քաղաքական գործընթացների վրա,

✅  ստեղծել խուճապ կամ անորոշություն։

Ապատեղեկատվության հիմնական հետևանքները

Հանրային վստահության անկում

Երբ մարդիկ մշտապես բախվում են հակասական կամ կեղծ տեղեկությունների, սկսում են չվստահել ոչ միայն լրատվամիջոցներին, այլև պետական կառույցներին, փորձագետներին և նույնիսկ փաստերին։

Բևեռացում

Ապատեղեկատվությունը հաճախ ներկայացնում է աշխարհը «սև ու սպիտակ» ձևով՝ մարդկանց բաժանելով հակադիր խմբերի։

Խուճապ և ապակողմնորոշում

Ճգնաժամերի, պատերազմների, համավարակների կամ արտակարգ իրավիճակների ընթացքում ապատեղեկատվությունը կարող է արագ տարածվել և խուճապ առաջացնել։

Ազդեցություն ժողովրդավարության վրա

Տեղեկատվական մանիպուլյացիաները կարող են ազդել ընտրական գործընթացների, հանրային քննարկումների և քաղաքական որոշումների վրա։

Հայաստանի փորձը

Հայաստանի տեղեկատվական միջավայրը վերջին տարիներին բազմիցս բախվել է տեղեկատվական ճնշումների, կեղծ լուրերի, մանիպուլյատիվ նարատիվների և սոցիալական ցանցերում համակարգված տեղեկատվական արշավների։

Հատկապես զգայուն են.

• անվտանգությանը վերաբերող թեմաները
• արտաքին քաղաքական հարցերը
• ռազմական և սահմանային իրադարձությունները

հասարակական և քաղաքական ճգնաժամերը։

Նման իրավիճակներում տեղեկատվության ստուգումը դառնում է հատկապես կարևոր։

3. ՀԻԲՐԻԴԱՅԻՆ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔՆԵՐ ԵՎ FIMI

Ժամանակակից աշխարհում պետությունները և այլ դերակատարներ միշտ չէ, որ իրենց նպատակներին հասնելու համար օգտագործում են միայն ռազմական ուժ։

Ավելի ու ավելի հաճախ կիրառվում են այսպես կոչված հիբրիդային մեթոդներ։

Ի՞նչ է հիբրիդային սպառնալիքը

Հիբրիդային սպառնալիքը տարբեր գործիքների համակցված կիրառումն է՝ մեկ այլ երկրի, հասարակության կամ հաստատության վրա ազդեցություն գործադրելու նպատակով։

Այդ գործիքները կարող են ներառել.

• ապատեղեկատվություն
• տեղեկատվական մանիպուլյացիա
• կիբերհարձակումներ
• տնտեսական ճնշումներ
• քաղաքական ազդեցության գործողություններ

դիվանագիտական հարկադրանք։

Հաճախ դրանք կիրառվում են միաժամանակ և փոխկապակցված ձևով։

Ի՞նչ է FIMI-ն

FIMI (Foreign Information Manipulation and Interference) նշանակում է.

Օտարերկրյա տեղեկատվական մանիպուլյացիա և միջամտություն (FIMI)

Սա համակարգված գործունեություն է, որի ընթացքում արտաքին դերակատարները փորձում են ազդել այլ երկրների հանրային կարծիքի, քաղաքական գործընթացների կամ տեղեկատվական միջավայրի վրա։

Ինչպե՞ս է իրականացվում FIMI-ն

Հաճախ օգտագործվում են.

✔  կեղծ կամ մոլորեցնող հրապարակումներ,

✔  համակարգված սոցիալական մեդիա արշավներ,

✔  կեղծ հաշիվներ և բոտեր,

✔  մանիպուլյատիվ տեսանյութեր,

✔  կեղծ փորձագետներ,

✔  արհեստական բանականությամբ ստեղծված բովանդակություն։

Ինչո՞ւ է սա կարևոր Հայաստանի համար

Փոքր և բաց տեղեկատվական միջավայր ունեցող երկրները հաճախ ավելի խոցելի են արտաքին տեղեկատվական ազդեցությունների նկատմամբ։

Ուստի կարևոր է.

• ճանաչել մանիպուլյացիաները
• ստուգել աղբյուրները
• հասկանալ նարատիվները

զարգացնել մեդիա գրագիտությունը։

4. ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՄԵՆԱՏԱՐԱԾՎԱԾ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Ապատեղեկատվությունը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր։ Այն միշտ չէ, որ ամբողջությամբ կեղծ է. երբեմն իրական փաստերն են ներկայացվում խեղաթյուրված կամ մանիպուլյատիվ համատեքստում։

Կեղծ լուրեր (Fake News)

Լիովին հորինված կամ կեղծ տեղեկություններ, որոնք ներկայացվում են որպես իրական նորություն։

Մանիպուլյատիվ վերնագրեր (Clickbait)

Վերնագրեր, որոնք նպատակ ունեն գրավել ուշադրությունը և ստիպել բացել նյութը։

🚨 «Դուք չեք հավատա, թե ինչ է տեղի ունեցել»

Նման վերնագրերը հաճախ չեն համապատասխանում բովանդակությանը։

Կեղծ համատեքստ (False Context)

Իրական լուսանկարը կամ տեսանյութը ներկայացվում է որպես այլ իրադարձության ապացույց։

Խմբագրված պատկերներ և տեսանյութեր

Լուսանկարները կամ տեսանյութերը փոփոխվում են՝ մարդկանց մոլորեցնելու նպատակով։

• հեռացնում են կարևոր համատեքստը

ավելացնում են կեղծ տարրեր։

Դավադրապաշտական տեսություններ

Պնդումներ, որոնց համաձայն կարևոր իրադարձությունները կազմակերպվում են գաղտնի ուժերի կողմից։

❌  ներկայացնում են չափազանց պարզ բացատրություններ,

❌  մերժում են հակառակ փաստերը։

Արհեստական բանականությամբ ստեղծված բովանդակություն

Ժամանակակից AI գործիքները կարող են ստեղծել.

• տեքստեր
• պատկերներ
• ձայներ

տեսանյութեր։

Այդ պատճառով անհրաժեշտ է կրկնակի ստուգել հատկապես սենսացիոն կամ անսովոր բովանդակությունը։

Արագ հիշեցում

Եթե հրապարակումը.

☐  չափազանց հուզական է,

☐  հրահրում է վախ կամ զայրույթ,

☐  չունի հստակ աղբյուր,

☐  պահանջում է անհապաղ տարածում,

☐  պարունակում է սենսացիոն պնդումներ,

ապա այն պահանջում է լրացուցիչ ստուգում։

5. DEEPFAKE ԵՎ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Արհեստական բանականության զարգացումը փոխել է տեղեկատվական միջավայրը։

Այսօր հնարավոր է ստեղծել այնպիսի պատկերներ, ձայներ և տեսանյութեր, որոնք շատ դժվար է տարբերել իրականից։

Ի՞նչ է Deepfake-ը

Deepfake-ը արհեստական բանականությամբ ստեղծված կամ փոփոխված տեսանյութ, լուսանկար կամ ձայնագրություն է, որը ներկայացվում է որպես իրական։

Ինչո՞ւ են Deepfake-երը վտանգավոր

Նրանք կարող են.

• վերագրել մարդկանց խոսքեր, որոնք նրանք երբեք չեն ասել
• ստեղծել կեղծ ապացույցներ
• վնասել հեղինակությունը
• ազդել քաղաքական գործընթացների վրա

արագ տարածվել սոցիալական ցանցերում։

Ինչպե՞ս ճանաչել Deepfake-ը

Ուշադրություն դարձրեք.

Դեմքի շարժումներին

Կարող են նկատվել.

• անհամաչափ արտահայտություններ
• տարօրինակ թարթումներ

դեմքի աղավաղումներ։

Ձայնին

• անբնական ինտոնացիա
• ձայնի կտրուկ փոփոխություններ

շուրթերի և ձայնի անհամապատասխանություն։

Աղբյուրին

Հարցրեք.

Ո՞վ է հրապարակել։

Կա՞ սկզբնաղբյուր։

Հաստատվո՞ւմ է այլ վստահելի աղբյուրներով։

Deepfake ստուգման արագ կանոն

Եթե տեսանյութը.

☐  չափազանց սենսացիոն է,

☐  հայտնվել է միայն մեկ աղբյուրում,

☐  չունի հստակ սկզբնաղբյուր,

☐  արագ տարածվում է սոցիալական ցանցերում,

ապա նախ ստուգեք, հետո միայն վստահեք։

6. ՓԱՍՏԵՐԻ ՍՏՈՒԳՄԱՆ 5 ՔԱՅԼ

Ապատեղեկատվության դեմ պայքարի ամենաարդյունավետ միջոցներից մեկը փաստերի ստուգումն է (Fact-checking)։

Նախքան որևէ տեղեկատվության վստահելը կամ տարածելը, փորձեք անցնել հետևյալ հինգ քայլերով։

Քայլ 1. Ստուգեք աղբյուրը

Հարցրեք ինքներդ ձեզ.

✔  Ո՞վ է հրապարակել տեղեկատվությունը։

✔  Հայտնի՞ և վստահելի աղբյուր է։

✔  Նշվա՞ծ են հեղինակը և հրապարակման ամսաթիվը։

✔  Կա՞ կոնտակտային կամ խմբագրական տեղեկատվություն։

Քայլ 2. Գտեք սկզբնաղբյուրը

Շատ հրապարակումներ հղում են անում «լրատվամիջոցներին», «փորձագետներին» կամ «գաղտնի աղբյուրներին»։

Փորձեք պարզել.

Որտե՞ղ է առաջին անգամ հրապարակվել տեղեկատվությունը։

Ո՞վ է առաջին հեղինակը։

Կա՞ պաշտոնական հայտարարություն։

Քայլ 3. Համեմատեք այլ աղբյուրների հետ

Ստուգեք՝ արդյոք նույն տեղեկությունը հրապարակել են.

• այլ լրատվամիջոցներ
• պետական կառույցներ
• միջազգային կազմակերպություններ

անկախ փորձագետներ։

Եթե կարևոր իրադարձության մասին հայտնում է միայն մեկ աղբյուր, անհրաժեշտ է լրացուցիչ ստուգում։

Քայլ 4. Ստուգեք լուսանկարներն ու տեսանյութերը

Հաճախ ապատեղեկատվությունը տարածվում է հին կամ մանիպուլացված պատկերների միջոցով։

Օգտագործեք.

📷  Google Lens

📷  TinEye

📷  Yandex Images

Ստուգեք՝ արդյոք նույն լուսանկարը նախկինում այլ համատեքստով չի օգտագործվել։

Քայլ 5. Մի շտապեք տարածել

Ապատեղեկատվության տարածման հիմնական շարժիչը արագ տարածումն է։

Եթե վստահ չեք.

⛔  Մի տարածեք

⛔  Մի մեկնաբանեք որպես փաստ

⛔  Մի օգտագործեք որպես աղբյուր

Սկզբում ստուգեք, հետո միայն կիսվեք։

ՓԱՍՏԵՐԻ ՍՏՈՒԳՄԱՆ ՈՍԿԵ ԿԱՆՈՆԸ

Եթե տեղեկությունը չափազանց սենսացիոն է թվում, մեծ է հավանականությունը, որ այն լրացուցիչ ստուգման կարիք ունի։

7. OSINT. ԲԱՑ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ

OSINT-ը (Open Source Intelligence) բաց աղբյուրներից տեղեկատվության հավաքագրման և ստուգման մեթոդաբանություն է։

Ժամանակակից լրագրողները և հետազոտողները լայնորեն օգտագործում են OSINT գործիքներ։

Google Lens

Օգնում է.

✔  գտնել լուսանկարի սկզբնաղբյուրը,

✔  հայտնաբերել նույն պատկերի այլ տարբերակներ,

✔  գտնել լուսանկարի նախորդ օգտագործումները։

Google Maps

Օգտակար է.

✔  տեղանքների նույնականացման համար,

✔  քարտեզների ուսումնասիրության համար,

✔  հրապարակումների տեղադրությունը ստուգելու համար։

Google Earth

Թույլ է տալիս.

✔  ուսումնասիրել արբանյակային պատկերներ,

✔  համեմատել տեղանքները,

✔  կատարել գեոլոկացիա։

TinEye

Պատկերների հակադարձ որոնման մասնագիտացված գործիք է։

Հաճախ օգնում է գտնել լուսանկարի ամենահին հրապարակումը։

InVID

Լրագրողների ամենահայտնի գործիքներից մեկը։

Օգնում է.

✔  բաժանել տեսանյութը առանձին կադրերի,

✔  կատարել հակադարձ որոնում,

✔  ստուգել տեսանյութի իսկությունը։

Wayback Machine

Թույլ է տալիս տեսնել կայքերի նախկին տարբերակները։

Օգտակար է.

✔  ջնջված հրապարակումների,

✔  փոփոխված հայտարարությունների,

✔  հին կայքերի ուսումնասիրության համար։

Արագ OSINT ստուգաթերթ

Եթե տեսնում եք կասկածելի հրապարակում.

☐  Ո՞վ է աղբյուրը

☐  Կա՞ սկզբնաղբյուր

☐  Ստուգվե՞լ է լուսանկարը

☐  Ստուգվե՞լ է տեսանյութը

☐  Կա՞ անկախ հաստատում

☐  Համապատասխանո՞ւմ է համատեքստին

Լավ հետազոտողը միշտ հարցնում է.

«Ինչպե՞ս կարող եմ ստուգել այս տեղեկությունը»։

8. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԻ ԱԼԳՈՐԻԹՄՆԵՐԸ ԵՎ ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ

Սոցիալական ցանցերում մենք չենք տեսնում բոլոր հրապարակումները նույն հերթականությամբ։ Ալգորիթմները ընտրում են այն բովանդակությունը, որը, ըստ համակարգի, ավելի հավանական է՝ կգրավի մեր ուշադրությունը։

Ինչո՞ւ են կեղծ նյութերը հաճախ արագ տարածվում

Զայրույթ, վախ, զարմանք կամ հիացմունք առաջացնող նյութերը սովորաբար ավելի շատ արձագանք են ստանում։ Շատ մեկնաբանություններն ու տարածումները հարթակին ազդանշան են տալիս, որ հրապարակումը «հետաքրքիր» է, և այն ցուցադրվում է նոր օգտատերերի։ Ալգորիթմը պարտադիր չէ, որ տարբերակի՝ պնդումը ճի՞շտ է, թե՞ կեղծ։

Տեղեկատվական պղպջակ

Եթե մենք մշտապես հետևում ենք միայն համակարծիք էջերի, հարթակը սկսում է առաջարկել նմանատիպ նյութեր։ Այդպես ձևավորվում է տեղեկատվական պղպջակ, որտեղ նույն պնդումը բազմիցս տեսնելը կարող է ստեղծել դրա ճշմարտացիության պատրանք։

Ինչպե՞ս նվազեցնել ազդեցությունը

☐  Մի՛ գնահատեք պնդումը միայն հավանումների և տարածումների քանակով։

☐  Համեմատեք տարբեր դիրքորոշումներ ներկայացնող վստահելի աղբյուրներ։

☐  Սենսացիոն նյութ տեսնելիս դադար տվեք և գտեք սկզբնաղբյուրը։

☐  Մի՛ տարածեք նյութը միայն այն պատճառով, որ այն հաստատում է ձեր կարծիքը։

Հիշե՛ք

Շատ դիտումները վստահելիության ապացույց չեն։ Հանրաճանաչությունը ցույց է տալիս տարածման ծավալը, ոչ թե տեղեկատվության ճշգրտությունը։

9. ՆԱՐԱՏԻՎՆԵՐ ԵՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳՎԱԾ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎՆԵՐ

Առանձին կեղծ լուրը սովորաբար մեկ պնդում է, իսկ նարատիվը՝ երկար ժամանակ կրկնվող ընդհանուր պատմություն կամ մեկնաբանության շրջանակ։ Նարատիվը կարող է հիմնվել իրական փաստերի վրա, բայց ընտրողաբար ներկայացնել դրանք՝ լսարանի վերաբերմունքը փոխելու նպատակով։

Ինչպե՞ս ճանաչել նարատիվը

• տարբեր էջերում և լրատվամիջոցներում կրկնվում են նույն ձևակերպումները,
• բարդ իրադարձությունը ներկայացվում է մեկ պարզ մեղավորի կամ պատճառի միջոցով,
• անընդհատ օգտագործվում են վախ, թշնամանք կամ անխուսափելիություն առաջացնող բառեր,
• հակառակ փաստերը լռեցվում կամ ներկայացվում են որպես «դավադրության մաս»։

Համակարգված տարածման հնարավոր նշանները

Կասկած առաջացրեք, երբ բազմաթիվ հաշիվներ կարճ ժամանակում հրապարակում են նույն տեքստը, նույն հեշթեգը կամ նույն տեսանյութը, երբ նորաստեղծ էջերը գործում են միայն մեկ թեմայով, կամ երբ արձագանքների քանակը անհամաչափ է իրական քննարկմանը։ Մեկ նշանը դեռ ապացույց չէ, սակայն մի քանի նշանների համադրությունը պահանջում է խորացված ստուգում։

Վերլուծության պարզ ձևաչափ

1. Ի՞նչ հիմնական գաղափար է կրկնվում։
2. Ո՞վ է առաջինը տարածել այն։
3. Ո՞ր լսարանին և զգացմունքին է այն ուղղված։
4. Ի՞նչ փաստեր են դուրս թողնված համատեքստից։
5. Ո՞վ կարող է շահել այդ մեկնաբանությունից։

10. ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՆԵՐԻ ԵՎ ՏԵՍԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ԽՈՐԱՑՎԱԾ ՍՏՈՒԳՈՒՄ

Իրական պատկերը կարող է մոլորեցնել, եթե այն ներկայացվում է սխալ վայրի, ժամանակի կամ իրադարձության մասին պատմությամբ։ Ուստի պետք է ստուգել ոչ միայն՝ պատկերը խմբագրվա՞ծ է, այլև՝ ճի՞շտ է դրա համատեքստը։

Քայլ 1. Պահպանեք սկզբնական նյութը

Գրանցեք հրապարակման հղումը, հեղինակի անունը, ամսաթիվը և կից գրառումը։ Եթե նյութը հետագայում ջնջվի կամ փոխվի, այս տվյալները կօգնեն վերականգնել ստուգման ընթացքը։

Քայլ 2. Կատարեք հակադարձ որոնում

Google Lens-ի, TinEye-ի կամ Yandex Images-ի միջոցով փնտրեք նույն պատկերի ավելի վաղ տարբերակները։ Տեսանյութից առանձնացրեք մի քանի հստակ կադր և որոնեք յուրաքանչյուր կադրը առանձին։

Քայլ 3. Ուսումնասիրեք տեսանելի մանրամասները

☐  ճանապարհային նշաններ և ցուցանակներ,

☐  շենքերի ճարտարապետություն և տեղանքի առանձնահատկություններ,

☐  եղանակ, ստվերներ և բուսականություն,

☐  մեքենաների համարանիշներ, համազգեստ կամ տարբերանշաններ։

Քայլ 4. Համադրեք անկախ տվյալների հետ

Համեմատեք պաշտոնական հաղորդագրությունները, քարտեզները, եղանակային տվյալները և այլ լրատվամիջոցների հրապարակումները։ Եթե հնարավոր չէ վստահորեն հաստատել ժամանակը կամ վայրը, եզրակացության մեջ հստակ նշեք անորոշությունը։

Կարևոր սկզբունք

Մետատվյալների բացակայությունը կեղծիքի ապացույց չէ․ սոցիալական հարթակները հաճախ հեռացնում են դրանք։ Որոշումը պետք է հիմնվի մի քանի անկախ ապացույցների համադրության վրա։

11. ԿԵՂԾ ՀԱՇԻՎՆԵՐ, ԲՈՏԵՐ ԵՎ ԿԵՂԾ ՓՈՐՁԱԳԵՏՆԵՐ

Կեղծ հաշիվները կարող են ներկայանալ որպես սովորական քաղաքացիներ, լրագրողներ կամ մասնագետներ։ Նրանց նպատակը կարող է լինել վստահություն ստեղծելը, քննարկումը շեղելը կամ որևէ պնդման շուրջ արհեստական մեծամասնության տպավորություն ձևավորելը։

Հաշվի գնահատման նշաններ

• հաշիվը նոր է, բայց հրապարակումների ծավալը շատ մեծ է,
• գրեթե բոլոր գրառումները վերաբերում են մեկ թեմայի կամ անձի,
• կենսագրական տվյալները, լուսանկարը կամ աշխատանքային փորձը չեն հաստատվում,
• նույն տեքստերը կրկնվում են այլ հաշիվներում,
• հաշիվը հիմնականում հարձակվում է մարդկանց վրա և քիչ է ներկայացնում ստուգելի փաստեր։

Ինչպե՞ս ստուգել «փորձագետին»

Փնտրեք մասնագիտական կենսագրությունը կազմակերպության պաշտոնական կայքում, գիտական հրապարակումների շտեմարաններում կամ նախկին աշխատանքի վստահելի հետքերում։ Ստուգեք՝ արդյոք անձը խոսում է իր իրական մասնագիտության շրջանակում և ներկայացնո՞ւմ է ստուգելի աղբյուրներ։ Հեռուստատեսային ներկայությունը կամ մեծ թվով հետևորդները ինքնին մասնագիտական որակավորում չեն։

Մի՛ շտապեք պիտակավորել

Անանուն լինելը կամ հաճախ հրապարակելը դեռ չի նշանակում, որ հաշիվը բոտ է։ Օգտագործեք մի քանի չափանիշ, պահպանեք ապացույցները և տարբերակեք փաստը ենթադրությունից։

Արագ հարց

Այս հաշիվը տրամադրո՞ւմ է ստուգելի տեղեկություն, թե՞ միայն փորձում է առաջացնել ուժեղ զգացմունք և պարտադրել պատրաստ եզրակացություն։

12. ԻՆՉ ԱՆԵԼ ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐԵԼՈՒՑ ՀԵՏՈ

Կեղծ կամ մոլորեցնող նյութ հայտնաբերելը ստուգման ավարտը չէ։ Կարևոր է ճիշտ արձագանքել, որպեսզի հերքումը չավելացնի կեղծ պնդման տեսանելիությունը և չվնասի այն մարդկանց, որոնց մասին նյութը տարածվում է։

1. Պահպանեք ապացույցները

Պահպանեք հղումը, էկրանակադրը, հրապարակման ամսաթիվը և տարածող հաշվի տվյալները։ Մի պահպանեք և մի տարածեք զգայուն անձնական տվյալներ, եթե դրանք անհրաժեշտ չեն հանրային շահը պաշտպանելու համար։

2. Ձևակերպեք հերքումը պարզ կառուցվածքով

✔  սկզբում ներկայացրեք հաստատված փաստը,

✔  հետո կարճ նշեք՝ ինչ պնդում է սխալ կամ մոլորեցնող,

✔  բացատրեք ստուգման եղանակը և կցեք սկզբնաղբյուրները,

✔  վերջում կրկին ընդգծեք ճիշտ տեղեկությունը։

3. Ընտրեք համաչափ արձագանք

Փոքր տարածում ունեցող կեղծ պնդումը երբեմն ավելի ճիշտ է պարզապես զեկուցել հարթակին, ոչ թե լայնորեն վերարտադրել։ Եթե նյութը կարող է վնասել մարդկանց առողջությանը, անվտանգությանը կամ ընտրական գործընթացին, անհրաժեշտ է արագ ու տեսանելի փաստերի ստուգում։

4. Ուղղեք նաև ձեր սխալը

Եթե ինքներդ եք տարածել չստուգված տեղեկություն, մի՛ ջնջեք այն առանց բացատրության։ Հրապարակեք հստակ ուղղում, նշեք՝ ինչն է փոխվել, և հնարավորության դեպքում տեղեկացրեք նրանց, ովքեր արդեն տեսել կամ տարածել են նյութը։

Վերջնական սկզբունք

Նպատակը ոչ թե «հաղթելն» է վիճաբանությունում, այլ ընթերցողին տալ ստուգելի փաստեր և վերականգնել տեղեկատվական վստահությունը։

ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ԱՐԱԳ ՍՏՈՒԳԱԹԵՐԹ

Կասկածելի հրապարակում տեսնելիս՝ նախ պատասխանեք այս հարցերին։

Գրքույկը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում

#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck

Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ