Ընտրություններից հետո ապատեղեկատվությունը չի նահանջել․ փոխվել են միայն թիրախներն ու մեթոդները

Հայաստանում խորհրդարանական ընտրությունների ավարտից հետո ապատեղեկատվական հոսքերի ինտենսիվությունը չի նվազել։ Փոխարենը փոխվել են դրանց ձևերը, թիրախներն ու օգտագործվող գործիքները։ Եթե նախընտրական շրջանում գերակշռում էին ընտրությունների արդյունքների լեգիտիմության, միգրացիոն սպառնալիքների և արտաքին քաղաքական կողմնորոշման վերաբերյալ ուղղակի քարոզչական նարատիվները, ապա հետընտրական փուլում տեղեկատվական հարձակումները կենտրոնացել են պետական ինստիտուտների, անվտանգության միջավայրի և հասարակական վստահության հիմքերի վրա։

Կեղծ երկրաշարժի նախազգուշացում․ հարված ինստիտուցիոնալ վստահությանը

Վերջին շաբաթվա ամենաուշագրավ դեպքերից մեկը X հարթակում տարածված կեղծ տեսանյութն էր, որով ՀՀ ՆԳՆ Սեյսմիկ պաշտպանության տարածքային ծառայության անունից հայտարարվում էր, թե առաջիկա շաբաթներին Կոտայքի մարզում սպասվում է 7.4 մագնիտուդով երկրաշարժ։ Տեսանյութում առկա էր նաև կեղծ հղում դեպի ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայությունը (USGS), որը, իբր, հրապարակել էր համապատասխան սեյսմիկ ռիսկի գնահատական։ ՆԳՆ-ն հրապարակավ հերքեց տեսանյութը՝ նշելով, որ երկրաշարժերի ճշգրիտ կանխատեսումն այսօր համարվում է չլուծված գիտական խնդիր, և որևէ պետական կամ միջազգային կառույց նման կանխատեսումներ չի անում։

Այս դրվագը կարևոր է ոչ միայն որպես առանձին ապատեղեկատվական դեպք։ Այն ցույց է տալիս տեղեկատվական ազդեցության ավելի խոր տրամաբանություն. նպատակը ոչ թե մարդկանց նախազգուշացնելն է, այլ պետական հաղորդակցման համակարգի նկատմամբ անվստահություն ձևավորելը և խուճապի մթնոլորտ ստեղծելը։ Ճգնաժամային իրավիճակներում հասարակության վարքագիծը մեծապես կախված է պետական կառույցների նկատմամբ վստահությունից, և երբ այդ վստահությունը նպատակային կերպով թուլացվում է, հասարակությունը դառնում է ավելի խոցելի ոչ միայն տեղեկատվական, այլև իրական արտակարգ իրավիճակների ժամանակ։

Պետական մարմինների անունից տարածվող կեղծ հրապարակումները՝ որպես համակարգային մարտավարություն

Նույն ժամանակահատվածում ՆԳՆ-ն ստիպված եղավ հերքել ևս երկու հրապարակում՝ «Բայրաքթարի գործընկերը հաղթել է կառավարության մրցույթում» վերնագրով նյութը և կենսաչափական համակարգի մրցույթի վերաբերյալ հոդվածը։ Առանձին վերցրած՝ այս դեպքերը կարող են ընկալվել որպես սովորական կեղծ հրապարակումներ, սակայն դրանց կուտակային ազդեցությունն ավելի խորն է. պետական մարմինների անունից տարածվող ապատեղեկատվությունը ձևավորում է տպավորություն, թե պետական կառավարման համակարգը գործում է ոչ թափանցիկ, ունի թաքնված շահեր կամ ներգրավված է կոռուպցիոն գործընթացներում։ Այս մեթոդը տեղեկատվական պատերազմներում լայնորեն կիրառվող գործիք է, քանի որ այն ուղղված է ոչ թե մեկ կոնկրետ որոշման քննադատությանը, այլ պետական լեգիտիմության աստիճանական քայքայմանը։

«Խուճապի տնտեսությունը»․ երբ ապատեղեկատվությունը դառնում է բիզնես

CivilNetCheck-ի փաստագրած դեպքերը ցույց են տալիս մեկ այլ կարևոր միտում՝ ապատեղեկատվության առևտրայնացումը։ «Հայաստան ջան» ֆեյսբուքյան էջը, որն ունի շուրջ 160 հազար հետևորդ, հուլիսի 1-ին հրապարակեց նյութ, որը ստեղծում էր տպավորություն, թե Լոռու մարզում տեղի ունեցած կարկուտի հետևանքով կան զոհեր և վիրավորներ։ Իրականում կարկուտը տեղի էր ունեցել դեռ հունիսի 20-ին, իսկ պաշտոնական աղբյուրներում նման տեղեկություն ընդհանրապես չի եղել։ Նույն էջը տարածեց նաև Սոթքում «դիվերսիոն հարձակման» մասին լուր՝ հղում անելով մի նյութի, որը փաստացի հերքում էր Ադրբեջանի զինված ուժերի կրակոցների կամ ներթափանցման փորձի մասին պնդումները։

Այս դեպքերը ցույց են տալիս, որ ապատեղեկատվության մի զգալի հատված այլևս չունի միայն քաղաքական նպատակներ։ Ստեղծվել է, այսպես կոչված, «խուճապի տնտեսություն», որի տրամաբանությունը պարզ է՝ խուճապ → կտտոցներ → գովազդային եկամուտ։ Սակայն այս մոդելը վտանգավոր է ոչ միայն առևտրային տեսանկյունից. այն ստեղծում է պատրաստ ենթակառուցվածք, որը կարող է ցանկացած պահի օգտագործվել քաղաքական դերակատարների կամ արտաքին ազդեցության կենտրոնների կողմից՝ արագ և «օրգանական» տարածման համար։

«Մատրյոշկա» և Storm-1516․ թվերով վավերացված արշավ

Ի տարբերություն մեկանգամյա կեղծ լուրերի, Հայաստանի ընտրությունների դեմ ուղղված արտաքին արշավը փաստագրված է մի քանի անկախ հետազոտական կենտրոնների կողմից, ինչը հնարավորություն է տալիս խոսել կոնկրետ թվերով, ոչ միայն ընդհանուր բնութագրումներով։

Բոտային ցանցերով զբաղվող Antibot4Navalny հետազոտական խմբի տվյալներով, որոնք մեջբերել է Euronews-ի «The Cube» նախագիծը, մայիսի սկզբի դրությամբ արձանագրվել էր 343 կեղծ, արհեստական բանականությամբ ստեղծված տեսանյութ, որոնք տարածվում էին «Մատրյոշկա» անունով հայտնի պրոռուսական գործողության շրջանակում՝ սկսած մարտի սկզբից։ Վերլուծաբանները այն բնութագրել են որպես վերջին տարիների ամենածավալուն արշավներից մեկը՝ երկրորդը Մոլդովայի 2025թ. ընտրություններից հետո։

• Մեկ տասնյակից ավելի տեսանյութ տարածում էր այն կեղծ պնդումը, թե Փաշինյանն ու Ֆրանսիայի նախագահ Մակրոնը «գաղտնի համաձայնություն» են կնքել՝ ընտրություններում ֆրանսիական աջակցության դիմաց Հայաստանը հաղթանակից հետո պատերազմ կսկսի Ռուսաստանի դեմ։
• Մայիսի 11-ի կեղծ տեսանյութում պնդվում էր, թե Փաշինյանի մամուլի քարտուղարը հաստատել է ՆԱՏՕ-ի հրահանգիչների ներկայությունը Հայաստանում և ընտրություններից հետո ռազմական բախում հրահրելու մտադրություն։

Զուգահեռ գործող Storm-1516 ցանցի մասին առավել մանրամասն տվյալներ է հրապարակել NewsGuard-ը՝ վերլուծելով, ինչպես նշում է ամերիկյան FDD հետազոտական կենտրոնը, որ արշավը սկսվել է դեռևս 2025թ. ապրիլին և ներգրավում է Storm-1516-ը, ինչպես նաև «Foundation to Battle Injustice» ցանցը, երկուսն էլ նախկինում ակտիվ եղած ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում և Մոլդովայում անցկացված արշավներում։ Առանձնահատուկ ցուցիչ է մեկ կեղծ լուրի տարածվածությունը՝ Ադրբեջանին տարածք զիջելու մասին կեղծ պնդումը X հարթակում հավաքել է ավելի քան 17 միլիոն դիտում, մինչդեռ այլ հրապարակումներ անհիմն մեղադրանքներ էին ուղղում Փաշինյանի ընտանիքին յուրացումների մասին։ NewsGuard-ը փաստագրել է նաև, որ Meta-ի, Perplexity-ի, You.com-ի և Mistral-ի արհեստական բանականության մոդելները՝ առանց դիտավորության, նպաստել են այս կեղծիքների հետագա տարածմանը՝ դրանք ներկայացնելով որպես հավաստի տեղեկություն։

Ավելի լայն համատեքստը տալիս է Reuters-ի հրապարակումը՝ մեջբերված Վիքիպեդիայի հոդվածում, որը հինգ արևմտյան հետախուզական աղբյուրների վրա հիմնվելով նշում է, թե Ռուսաստանը դիտարկել է ՌԴ-ից մինչև 100,000 հայաստանաբնակ ընտրողի տեղափոխման սխեմա՝ մոտավորապես 50 միլիոն դոլար նախահաշվով, ինչպես նաև մեջբերում է «Social Design Agency»-ին (ԵՄ-ում և Մեծ Բրիտանիայում պատժամիջոցների ենթարկված կառույց) վերագրվող փաստաթղթեր՝ Ռուսաստանում բնակվող հայերի համար «Yerevan1» անունով նոր լրատվամիջոց ստեղծելու առաջարկով՝ Փաշինյանի նկատմամբ բացասական տրամադրվածություն ձևավորելու նպատակով։

Լոնդոնի RUSI կենտրոնի վերլուծության համաձայն՝ արշավը սկսվել է 2025թ. ապրիլին՝ Մոլդովայի դեմ ուղղված համադրելի արշավից գրեթե յոթ ամիս շուտ, ինչը վկայում է, որ խոսքը ոչ թե կարճաժամկետ ընտրական միջամտության, այլ երկարաժամկետ ռազմավարական ներդրման մասին է։ Եվրոպարլամենտի Renew Europe խմբակցությունը հրապարակած հայտարարության մեջ մատնանշել է նաև ուղղակի քաղաքական ճնշման դրվագ՝ ապրիլի 1-ին Պուտինը անձամբ դիմել էր Փաշինյանին՝ թույլատրելու կալանավորված պրոռուսական միլիարդատեր Սամվել Կարապետյանի թեկնածությունը ընտրություններում։

Այս ֆոնի վրա արժե հիշատակել նաև ներպետական մակարդակի մի դրվագ. Թուրքիայի Ազգային ժողովի նախկին պատգամավոր, «Քարնեգի» հիմնադրամի փորձագետ Կարո Փայլանը Factor TV-ի հետ զրույցում հրապարակայնորեն ապատեղեկատվություն որակեց այն պնդումները, թե հայ-թուրքական սահմանի բացումը կհանգեցնի Հայաստանի «թուրքացման»՝ հարյուր հազարավոր ադրբեջանցիների ներգաղթի միջոցով։ Համեմատած վերը նկարագրված, թվերով ու անկախ հետազոտություններով վավերացված արշավի հետ, սա ավելի ցածր ինտենսիվության, բայց նույն տրամաբանությամբ գործող՝ ժողովրդագրական վախի նարատիվ է, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է սահմանների բացման թեման դարձել առանձին թիրախ մի քանի զուգահեռ մակարդակներում։

Ուղղափառ եկեղեցու շուրջ կառուցվող նարատիվը

Հունիսի 3-ին, արդեն ընտրություններից հետո, Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ծառայությունը (ՍՎՌ) պաշտոնական հայտարարությամբ մեղադրեց Եվրամիությանը, թե վերջինս «ագրեսիվ կերպով» փորձում է Ռուս ուղղափառ եկեղեցին դուրս մղել Հայաստանից՝ ԵՄ ինտեգրման նախապայման դարձնելով Մոսկվայի հետ կրոնական կապերի «լիակատար խզումը»։ Որպես «ապացույց»՝ ՍՎՌ-ն վկայակոչել է երկու հայաստանյան քաղաքացիական կազմակերպությունների՝ «Իրազեկ քաղաքացիների միավորման» և Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի հրապարակումը, որը վերաբերում էր Գյումրիի ռուսական 102-րդ ռազմաբազայում գործող եկեղեցու քահանայի կողմից ընտրություններին միջամտելու մեղադրանքին։

EUvsDisinfo-ն (ԵՄ արտաքին գործողությունների ծառայության մշտադիտարկման գործիքը) այս պնդումը դասակարգել է որպես կրկնվող դեզինֆորմացիոն նարատիվ՝ «Արևմուտքը՝ ընդդեմ ուղղափառության» ավելի լայն շարքից, որի նմանատիպ տարբերակներն արդեն կիրառվել են Ուկրաինայի և Բալթյան երկրների դեմ։ Կարևոր է նաև ժամանակագրությունը. այս պատումն ակտիվացվել է արդեն քվեարկությունից հետո, ինչը ցույց է տալիս, որ հետընտրական տեղեկատվական պայքարը տեղափոխվում է ոչ միայն քաղաքական, այլև կրոնական ու քաղաքակրթական դաշտ։

Հայաստանի դեմ կիրառվող նարատիվները նոր չեն

EUvsDisinfo-ի բազայում կուտակված տասնյակ դեպքերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի դեմ կիրառվող նարատիվները հազվադեպ են ինքնուրույն ու նոր. դրանք հիմնականում պատրաստի կաղապարներ են, որոնք վերաակտիվացվում են ըստ իրավիճակի։ Ստորև՝ չորս այդպիսի կաղապար, յուրաքանչյուրը՝ EUvsDisinfo-ի կողմից փաստագրված կոնկրետ դեպքի հիման վրա.

• «Հայաստանը վերահսկվում է ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և ԵՄ-ի կողմից» — կրկնվող պատում, ըստ որի Փաշինյանի կառավարությունը երկրի քաղաքական կառավարումն ամբողջությամբ հանձնել է Արևմուտքին, և Երևանը որոշումներ կայացնում է միայն արտաքին թույլտվությամբ։
• «Նախկինում ԵՄ-ն Հայաստանում ֆինանսավորում էր ժողովրդավարությունը, հիմա՝ ֆինանսավորում է բռնապետությունը» — նպատակաուղղված է ընտրությունների ու քաղաքական մրցակցության լեգիտիմության ամբողջական վարկաբեկմանը՝ Հայաստանը ներկայացնելով որպես ավտորիտար ռեժիմ՝ հակառակ միջազգային գնահատականների, որոնք երկիրը դասում են որպես ընտրական ժողովրդավարություն կամ հիբրիդային համակարգ։
• «Ռուս ուղղափառ եկեղեցին Արևմտյան երկրների կողմից դիվերսիայի է ենթարկվում» — վերևում նկարագրված հունիսի 3-ի դեպքի հիմքում ընկած ընդհանուր կաղապարն է, որը կիրառվել է նաև Ուկրաինայի և Բալթյան երկրների դեմ։
• «Հայաստանը գործիք է Կովկասից Ռուսաստանին դուրս մղելու Արևմտյան ծրագրում» — ինքնիշխանության կորստի պատում, որը երկրի արտաքին քաղաքականության ցանկացած փոփոխություն ներկայացնում է որպես ոչ թե ինքնուրույն ընտրություն, այլ արտաքին ուժերի թելադրանք։

Այս չորս կաղապարների կրկնվող բնույթը (նույն թեզերը EUvsDisinfo-ի բազայում առկա են տարբեր ձևակերպումներով՝ տարիների ընթացքում կիրառված ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ այլ երկրների դեմ) ցույց է տալիս, որ խոսքը մեկանգամյա հորինվածքների մասին չէ, այլ վերաօգտագործվող, ըստ իրավիճակի հարմարեցվող տեղեկատվական մոդուլների մասին, որոնք պատրաստ են ակտիվացման՝ անկախ կոնկրետ առիթից։

Չորս շերտանի կառուցվածք

Վերջին շաբաթների դեպքերի համադրումը թույլ է տալիս առանձնացնել ապատեղեկատվության չորս փոխկապակցված շերտ.

• պետական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության քայքայում (կեղծ երկրաշարժ, կեղծ մրցութային արդյունքներ),
• անվտանգության միջավայրի շուրջ խուճապի ձևավորում և դրա մոնետիզացիա (Լոռի, Սոթք),
• թվերով վավերացված, արտաքինից ֆինանսավորվող համակարգված արշավներ (Մատրյոշկա, Storm-1516),
• երկարաժամկետ, վերաօգտագործվող նարատիվային կաղապարներ (Արևմուտքի գործիք, ուղղափառության հալածանք, կեղծ ընտրություններ, կորած ինքնիշխանություն)։

Առաջին երկու շերտերը սովորաբար արագ հերքվում են պետական մարմինների կամ փաստերի ստուգմամբ զբաղվող հարթակների (CivilNetCheck, inFact) կողմից։ Երրորդն ու չորրորդը, սակայն, ավելի կայուն են ու ավելի դժվար հակազդելի, քանի որ դրանք հենվում են մասնագիտացված ենթակառուցվածքի (բոտային ցանցեր, ֆինանսավորում, թիրախավորված AI-բովանդակություն) և երկարաժամկետ պատումային ներդրման վրա։

Եզրակացություն

Ընտրություններից հետո ապատեղեկատվության ծավալը չի նվազել։ Փոխվել են միայն դրա թիրախներն ու մեթոդները. ուղղակի ընտրական նարատիվների փոխարեն ուշադրությունը տեղափոխվել է ինստիտուցիոնալ լեգիտիմության, կրոնական հարցերի և պետական վստահության վրա։ Euronews-ի, Reuters-ի, NewsGuard-ի, RUSI-ի և EUvsDisinfo-ի անկախ վերլուծությունները հաստատում և լրացնում են հայաստանյան ֆակտ-չեքինգ կենտրոնների (ՆԳՆ, CivilNetCheck) արձանագրած դեպքերը՝ ցույց տալով, որ խոսքը մեկուսացված, տեղական երևույթի մասին չէ, այլ միջազգայնորեն փաստագրված, համակարգված գործընթացի մասին։ Այս գործընթացը համընկնում է Սահմանադրական դատարանում ընտրական արդյունքների վիճարկման ընթացքի հետ, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ առաջիկա շաբաթներին հնարավոր է ապատեղեկատվության նոր ալիք՝ արդեն կապված ՍԴ որոշման և դրա քաղաքական հետևանքների հետ։ Ընտրությունները ավարտվել են, սակայն տեղեկատվական պայքարը դեռ շարունակվում է։

Նյութը պատրաստվել է <<Տեղեկատվական հոսքերի մոնիթորինգ>> ծրագրի շրջանակներում

Ծրագիրը ֆինանսավորվում է Գերմանիայի Արտաքին գործերի նախարարության կողմից

#CivilSocietyCooperation #ishrfact-check

Մարինե Խառատյան