Հայկական ատոմային էլեկտրակայանը՝ Մեծամորի ԱԷԿ-ը, տասնամյակներ շարունակ Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության առանցքային օղակներից է։ Միևնույն ժամանակ դրա շուրջ շրջանառվում են միմյանց հակասող պնդումներ․ որ կայանը «չափազանց վտանգավոր է և պետք է անհապաղ փակվի», որ այն «երբեք չի վնասվել երկրաշարժից և լիովին անվտանգ է», որ «Եվրամիությունը պահանջում է դրա անհապաղ փակումը», կամ հակառակը՝ որ կայանի փակումը պարզապես «ռուսական քարոզչական հնարք» է։

Ի՞նչն է համապատասխանում փաստերին, իսկ ո՞ր պնդումներն են մոլորեցնող։

Մեր ուսումնասիրության ընթացքում համադրել ենք ՄԱԳԱՏԷ-ի (IAEA), Եվրոպական միության, ՀՀ կառավարության, World Nuclear Association-ի և այլ աղբյուրների տվյալները։

1. Միֆ․ «Մեծամորի ԱԷԿ-ը վնասվել է 1988 թվականի երկրաշարժից»

Փաստ՝ հիմնական պնդումը սխալ է

1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ Մեծամորի ԱԷԿ-ը լուրջ վնաս չի կրել։

ՄԱԳԱՏԷ-ի տեխնիկական փաստաթղթում արձանագրված է, որ երկու էներգաբլոկների մանրամասն զննությունից հետո վնասներ չեն հայտնաբերվել։ Երկրաշարժի հետևանքով կայանները չեն անջատվել ավտոմատ սեյսմիկ պաշտպանության ազդանշանով, քանի որ գրանցված ազդանշանները գործարկման շեմից ցածր էին։ Երկու բլոկներն այնուհետև կանգնեցվել են կառավարության որոշմամբ։

World Nuclear Association-ը նույնպես նշում է, որ Մեծամորը գտնվում էր երկրաշարժի էպիկենտրոնից մոտ 75 կմ հեռավորության վրա, կայանը շարունակել էր նորմալ աշխատել և վնաս չէր ստացել, սակայն երկու բլոկները հետագայում կանգնեցվել էին՝ սեյսմիկ անվտանգության վերաբերյալ մտահոգությունների պատճառով։

Այսինքն՝ «երկրաշարժը վնասել է ԱԷԿ-ը» պնդումը փաստերով չի հաստատվում։

Սակայն այստեղ կա կարևոր տարբերություն․ այն փաստը, որ կայանը երկրաշարժից չի վնասվել, ինքնին չի նշանակում, որ կայանը սեյսմիկ ռիսկերից զերծ է։

Հենց երկրաշարժից հետո սեյսմիկ անվտանգության վերաբերյալ մտահոգություններն էին պատճառներից մեկը, որ երկու էներգաբլոկներն էլ կանգնեցվեցին։

2. Ի՞նչ եղավ ԱԷԿ-ի հետ 1988-ից հետո

Մեծամորի առաջին էներգաբլոկը ցանցին միացվել է 1976-ին, երկրորդը՝ 1980-ին։ Երկու ռեակտորներն էլ VVER-440 ընտանիքի են։ Ներկայում գործում է միայն երկրորդ էներգաբլոկը։

Երկրաշարժից հետո երկու բլոկները կանգնեցվեցին։ Առաջին էներգաբլոկը հետագայում մշտապես դադարեցվեց, իսկ երկրորդը, Հայաստանի ծանր էներգետիկ ճգնաժամի պայմաններում, 1995 թվականին վերագործարկվեց՝ նախապես իրականացնելով անվտանգության և սեյսմիկ պաշտպանության մի շարք աշխատանքներ։

Այսպիսով, տարածված այն պատկերացումը, թե «1988-ից հետո կայանը պարզապես կրկին միացվեց՝ առանց էական անվտանգության աշխատանքների», նույնպես ամբողջությամբ չի համապատասխանում փաստերին։

ՄԱԳԱՏԷ-ի տվյալներով՝ վերագործարկումից առաջ իրականացվել է կայանի սեյսմիկ վերագնահատում, իսկ հետագա տարիներին իրականացվել են անվտանգության բազմաթիվ արդիականացումներ։

3. Միֆ․ «Մեծամորի ռեակտորը պարզապես նույն հին սովետական ռեակտորն է, որը չի հարմարեցվել Հայաստանի պայմաններին»

Փաստ՝ իրականությունը ավելի բարդ է

Մեծամորում օգտագործվող ռեակտորը VVER-440 ընտանիքի է, սակայն կայանի կոնկրետ տարբերակը V-270 մոդիֆիկացիան է, որը նախագծվել է բարձր սեյսմիկ ակտիվությամբ տարածքների համար։

Եվրոպական հանձնաժողովի միջուկային անվտանգության համագործակցության փաստաթղթերում նշվում է, որ սկզբնական V-230 նախագծի հիմքի վրա Մեծամորի համար իրականացվել են սեյսմիկ ամրացումներ, և այն դասակարգվել է որպես V-270։

ՄԱԳԱՏԷ-ի գնահատականներում նույնպես նշվում է, որ կայանի սեյսմիկ անվտանգության վերաբերյալ իրականացվել են վերագնահատումներ, այդ թվում՝ Ֆուկուսիմայի վթարից հետո։

Սակայն սա չի նշանակում, որ ռեակտորի տարիքը և նախագծային սերունդը խնդիր չեն։

Մեծամորի երկրորդ բլոկը գործարկվել է 1980 թվականին, և դրա սկզբնական նախագծային շահագործման ժամկետը 30 տարի էր։ Այսինքն՝ այն պետք է հասներ նախագծային ժամկետի ավարտին 2010 թվականին։ Հետագայում շահագործումը երկարաձգվել է՝ անվտանգության և տեխնիկական արդիականացման ծրագրերի միջոցով։

4. Միֆ․ «ԱԷԿ-ը վաղուց պետք է փակված լիներ, հետևաբար այն այժմ ապօրինի է աշխատում»

Փաստ՝ սա նույնպես մոլորեցնող ձևակերպում է

Ճիշտ է, որ ռեակտորի նախնական նախագծային շահագործման ժամկետը լրացել է։ Սակայն նախագծային ժամկետի ավարտը ինքնին չի նշանակում, որ ռեակտորը պարտադիր պետք է հաջորդ օրը դադարեցվի։

Ատոմակայանների շահագործման ժամկետը կարող է երկարաձգվել, եթե իրականացվեն համապատասխան տեխնիկական գնահատումներ, անվտանգության միջոցառումներ և կարգավորող մարմնի պահանջները։

Հայաստանի դեպքում նման աշխատանքներ իրականացվել են, և գործող երկրորդ էներգաբլոկի շահագործման ժամկետը երկարաձգելու նպատակով իրականացվել են լայնածավալ արդիականացումներ։ 2023 թվականին Հայաստանը և «Ռոսատոմ»-ը նոր պայմանագիր են կնքել կայանի արդիականացման և շահագործման ժամկետի երկարաձգման համար։ Ըստ World Nuclear Association-ի՝ այս աշխատանքների արդյունքում նպատակ է դրվել ապահովել կայանի շահագործումը մինչև 2036 թվականը։

Ուստի «կայանը վաղուց պետք է փակված լիներ, հետևաբար ներկայիս շահագործումն ինքնին ապօրինի է» պնդումը փաստացի հիմնավորված չէ։

5. Միֆ․ «Մեծամորը ապահովում է Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի գրեթե 40%-ը»

Փաստ՝ վերջին հասանելի միջազգային տվյալներով՝ մոտ 30%

ԱԷԿ-ի նշանակությունը Հայաստանի էներգետիկ համակարգում իսկապես մեծ է, սակայն 40%-ի թիվը պետք է զգուշությամբ օգտագործել։

World Nuclear Association-ը 2023 թվականի համար նշում է հետևյալ պատկերը․

• բնական գազ՝ մոտ 42%,
• միջուկային էներգիա՝ մոտ 30%,
• հիդրոէներգիա՝ մոտ 18%,
• արևային էներգիա՝ մոտ 8%։

2024 թվականի տվյալներով World Nuclear Performance Report-ը ևս միջուկային էներգիայի մասնաբաժինը գնահատում է մոտ 31%։

Այսպիսով, ճիշտ է ասել, որ Մեծամորի ԱԷԿ-ը Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի արտադրության մոտ մեկ երրորդն է ապահովում, և այդ պատճառով դրա դերը էներգետիկ անվտանգության տեսանկյունից նշանակալի է։

6. Միֆ․ «Եթե Մեծամորը փակվի, Հայաստանը պարզապես կանցնի արևային և հիդրոէներգիայի»

Փաստ՝ վերականգնվող էներգիան կարևոր է, բայց մեկ աղբյուրով փոխարինումը հեշտ չէ

Հայաստանը վերջին տարիներին զգալիորեն ավելացրել է արևային էներգիայի արտադրությունը։ Սակայն էներգետիկ համակարգի համար կարևոր է ոչ միայն տարեկան արտադրված էլեկտրաէներգիայի քանակը, այլև երբ և որքան կայուն է այն հասանելի։

Միջուկային էներգիան ապահովում է շարունակական արտադրություն, մինչդեռ արևային արտադրությունը կախված է օրվա ժամից և եղանակային պայմաններից, իսկ հիդրոէներգիան՝ նաև ջրային ռեսուրսների սեզոնային հասանելիությունից։

Այդ պատճառով Մեծամորի փոխարինման հարցը պարզապես «ԱԷԿ-ը փակել և արևային կայաններ կառուցել» ձևաչափով չի լուծվում։

Եվրոպական հանձնաժողովն իր վերջին փաստաթղթերում հենց այդ պատճառով խոսում է միաժամանակ մի քանի ուղղությունների մասին՝ միջուկային անվտանգության ապահովում, նոր գեներացնող հզորությունների ստեղծում, վերականգնվող էներգիայի զարգացում, էներգետիկ արդյունավետություն և ցանցերի զարգացում։

7. Միֆ․ «Եվրամիությունը պահանջում է, որ Հայաստանը անհապաղ փակի ԱԷԿ-ը»

Փաստ՝ ԵՄ դիրքորոշումը իրական է, բայց «անհապաղ փակման պահանջ» ձևակերպումը ճիշտ չէ

Այս թեմայի շուրջ ամենաշատ շահարկվող հարցերից մեկն է ԵՄ-ի դիրքորոշումը։

Փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ ԵՄ-ն իսկապես երկար տարիներ բարձրացրել է Մեծամորի փակման և անվտանգ ապագործարկման հարցը։

2017 թվականի ԵՄ-Հայաստան հարաբերությունների համատեղ փաստաթղթում նշվում էր Մեծամորի փակման և անվտանգ ապագործարկման ճանապարհային քարտեզի անհրաժեշտությունը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով այն, որ Հայաստանը պետք է ունենա փոխարինող հզորություններ՝ էներգետիկ անվտանգությունը պահպանելու համար։

2023 թվականին Եվրոպական խորհրդարանի բանաձևում ևս արտահայտվել են մտահոգություններ Մեծամորի շարունակական շահագործման վերաբերյալ և կոչ է արվել մշակել փակման ու անվտանգ ապագործարկման ճանապարհային քարտեզ։ Միևնույն ժամանակ նույն փաստաթուղթը շեշտում է, որ անհրաժեշտ է ապահովել փոխարինող էներգետիկ հզորություն և կայանի անվտանգ շահագործումը անցումային շրջանում։

2025 թվականի ԵՄ փաստաթղթում մոտեցումը կրկին նույնն է․ շարունակել սթրես-թեստերի առաջարկությունների իրականացումը, ապահովել կայանի անվտանգությունը, մշակել ապագործարկման ռազմավարություն և միաժամանակ անցնել նոր գեներացնող հզորությունների։

Այսինքն՝ երկու ծայրահեղ պնդումներն էլ սխալ են։

❌ «ԵՄ-ն ընդհանրապես չի ուզում, որ Մեծամորը փակվի» — սխալ։

❌ «ԵՄ-ն պահանջում է վաղը փակել կայանը» — նույնպես սխալ։

✅ Իրականությունը՝ ԵՄ-ն երկարաժամկետ նպատակ է համարում Մեծամորի անվտանգ փակումը և ապագործարկումը, բայց միաժամանակ ընդունում է Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության խնդիրը և խոսում է փոխարինող հզորությունների անհրաժեշտության մասին։

8. Իսկ ի՞նչ է ասում ԵՄ-ն 2026 թվականին

ԵՄ-ի ներկայիս դիրքորոշումը նույնիսկ ավելի հստակ է դարձել։

Եվրոպական հանձնաժողովը նշում է, որ շարունակում է հետևել Մեծամորի միջուկային անվտանգության վերաբերյալ սթրես-թեստի առաջարկությունների կատարմանը և աջակցում է կայանի ժամանակին ու անվտանգ ապագործարկման ճանապարհային քարտեզի մշակմանը։

Միևնույն ժամանակ ԵՄ-ն համագործակցում է Հայաստանի հետ վերականգնվող էներգիայի, էներգաարդյունավետության, էլեկտրացանցերի և տարածաշրջանային էներգետիկ կապերի զարգացման ուղղություններով։

Այսինքն՝ ԵՄ մոտեցումը ոչ թե պարզապես «փակել կայանը» է, այլ՝

անվտանգ շահագործում → նոր հզորությունների ստեղծում → էներգետիկ դիվերսիֆիկացում → անվտանգ ապագործարկում։

9. Միֆ․ «Ռուսաստանը պարզապես ասում է, որ Մեծամորը անվտանգ է, որովհետև ցանկանում է պահպանել իր ազդեցությունը»

Փաստ՝ սա քաղաքական գնահատական է, ոչ թե տեխնիկական ապացույց

2026 թվականի օգոստոսին Ռուսաստանի ԱԳՆ ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովան Մեծամորի մասին հայտարարել է, որ կայանը Հայաստանի էներգետիկ համակարգի համակարգաստեղծ տարր է և դրա փակումը կարող է մեծացնել Հայաստանի կախվածությունը այլ երկրներից։ Նա նաև պաշտպանել է կայանի սեյսմիկ անվտանգությունը։

Սակայն այստեղ պետք է տարբերել երկու տարբեր հարց.

Առաջին՝ ինչպիսի՞ն է կայանի տեխնիկական անվտանգությունը։

Երկրորդ՝ ինչպիսի՞ քաղաքական հետևանքներ կարող է ունենալ դրա փակումը։

Ռուսաստանի պաշտոնական հայտարարությունը կարող է տեղեկատվություն տալ Ռուսաստանի դիրքորոշման մասին, բայց ինքնուրույն չի կարող համարվել կայանի անվտանգության անկախ ապացույց։

Կայանի անվտանգության գնահատման համար ավելի կարևոր են ՄԱԳԱՏԷ-ի, ազգային կարգավորող մարմնի, սթրես-թեստերի և անկախ տեխնիկական փորձաքննությունների արդյունքները։

10. Միֆ․ «Ադրբեջանը պարզապես անվտանգության մտահոգություն ունի Մեծամորի նկատմամբ»

Փաստ՝ Ադրբեջանի հայտարարությունները պետք է դիտարկել նաև տարածաշրջանային էներգետիկ քաղաքականության համատեքստում

2026 թվականի օգոստոսին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարել է, որ Մեծամորի ԱԷԿ-ը հին է, տարածաշրջանի համար վտանգ է ներկայացնում և «ուշ թե շուտ» պետք է փակվի։ Միաժամանակ նա խոսել է Հայաստանի տարածքով էլեկտրահաղորդման գծերի հնարավորության և ապագայում էլեկտրաէներգիայի մատակարարումների մասին։

Այս փաստերը կարևոր են, որովհետև ցույց են տալիս, որ ԱԷԿ-ի թեման արդեն միայն միջուկային անվտանգության թեմա չէ։ Այն միաժամանակ դարձել է տարածաշրջանային էներգետիկ մրցակցության և հնարավոր նոր էներգետիկ կապերի թեմա։

Սակայն Ալիևի հայտարարությունը, ինչպես և ռուս պաշտոնյաների հայտարարությունները, չի կարող փոխարինել տեխնիկական անվտանգության փորձագիտական գնահատմանը։

11. Միֆ․ «Մեծամորը փակելու դեպքում Հայաստանը անխուսափելիորեն կախված է դառնալու Ադրբեջանից»

Փաստ՝ դա կանխորոշված սցենար չէ

Մեծամորի փակման դեպքում Հայաստանի էներգետիկ համակարգը, անկասկած, պետք է փոխարինող հզորություններ ունենա։ Բայց թե այդ հզորությունները որտեղից և ինչպես են ստեղծվելու՝ քաղաքական և տնտեսական որոշումների հարց է։

Հայաստանը կարող է համադրել՝

• նոր միջուկային հզորություն,
• փոքր մոդուլային ռեակտորներ,
• արևային և այլ վերականգնվող էներգիա,
• էներգիայի կուտակման համակարգեր,
• բարձր արդյունավետության գազային կայաններ,
• Իրանի հետ էլեկտրաէներգետիկ համագործակցություն,
• տարածաշրջանային էլեկտրացանցերի զարգացում։

Հետևաբար «Մեծամորի փակումը = Ադրբեջանից էլեկտրաէներգիայի պարտադիր գնում» հավասարումը փաստ չէ, այլ հնարավոր սցենարներից մեկը։

12. Իսկ ի՞նչ է նախատեսում Հայաստանը Մեծամորից հետո

Հայաստանը չի դիտարկում միջուկային էներգիայի ամբողջական հրաժարում։

ՀՀ կառավարության հրապարակած փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ նոր միջուկային էներգաբլոկի կառուցման տարբերակը շարունակվում է ուսումնասիրվել։ 2023 թվականի կառավարության հաշվետվության համաձայն՝ ուսումնասիրվել են ռուսական, ամերիկյան և հարավկորեական տեխնոլոգիաներ, այդ թվում՝ փոքր մոդուլային ռեակտորներ։

2026–2031 թվականների կառավարության ծրագրում նախատեսվում է նոր միջուկային էներգաբլոկի կառուցման ծրագիր և մինչև 2027 թվականի ավարտը ռեակտորի տեխնոլոգիայի ընտրության գործընթացի ավարտ։

Այսինքն՝ Հայաստանի ներկայիս քաղաքականությունը կարելի է նկարագրել ոչ թե որպես «ատոմակայանից հրաժարում», այլ որպես գործող հին էներգաբլոկի փոխարինման և միջուկային էներգետիկայի ապագա ձևաչափի ընտրության գործընթաց։

13. Փոքր մոդուլային ռեակտորներ․ պատրաստ լուծո՞ւմ, թե՞ դեռ զարգացող տեխնոլոգիա

Փոքր մոդուլային ռեակտորները՝ SMR-ները, վերջին տարիներին դարձել են Հայաստանի միջուկային քաղաքականության քննարկումների կարևոր ուղղություններից մեկը։

Սակայն այստեղ ևս անհրաժեշտ է խուսափել չափազանցված պնդումներից։

SMR տեխնոլոգիաների մի մասը դեռ գտնվում է զարգացման, լիցենզավորման կամ առաջին կոմերցիոն նախագծերի իրականացման փուլում։ Հետևաբար ճիշտ չէ դրանք ներկայացնել որպես արդեն լիովին կայացած և բոլոր երկրներում լայնորեն կիրառվող փոխարինող տեխնոլոգիա։

Հայաստանի կառավարության նախկին երկարաժամկետ ծրագրերում SMR-ները արդեն դիտարկվել են որպես հնարավոր տարբերակ, իսկ վերջին տարիներին Հայաստանի իշխանությունները շարունակել են ուսումնասիրել այդ ուղղությունը։

2026 թվականի կառավարության ծրագրով նոր միջուկային տեխնոլոգիայի ընտրության վերջնաժամկետը կապվում է 2027 թվականի հետ։

Ի՞նչն է իրականում փաստ, իսկ ինչը՝ միֆ

Եզրակացություն․ իրական վտանգը միֆերի մեջ չէ, այլ չափազանց պարզեցված պատկերացումների

Մեծամորի ԱԷԿ-ի վերաբերյալ փաստերի ստուգումը ցույց է տալիս, որ իրականությունը երկու ծայրահեղությունների միջև է։

Մեծամորը ոչ «աղետաբեր ռումբ» է, որը ցանկացած պահի կարող է պայթել, ոչ էլ «անթերի անվտանգ» կայան, որի շուրջ բոլոր մտահոգությունները հորինված են։

Այն հին սերնդի միջուկային էներգաբլոկ է, որը կառուցվել է բարձր սեյսմիկ ակտիվության գոտում և որի անվտանգության համակարգերը տարիների ընթացքում բազմիցս արդիականացվել են։ 1988 թվականի երկրաշարժի ժամանակ այն չի վնասվել, սակայն հենց այդ երկրաշարժից հետո սեյսմիկ անվտանգության հարցերը դարձել են դրա հետագա շահագործման կարևորագույն խնդիրներից մեկը։

Միևնույն ժամանակ Մեծամորը շարունակում է մնալ Հայաստանի էներգետիկ համակարգի կարևոր բաղադրիչ՝ արտադրելով երկրի էլեկտրաէներգիայի մոտ մեկ երրորդը։

Ուստի հիմնական հարցը միայն «փակե՞լ, թե՞ չփակել» չէ։

Իրական հարցն է՝

ինչպե՞ս ապահովել Հայաստանի էներգետիկ անվտանգությունը այն ժամանակ, երբ գործող Մեծամորի ռեակտորը մոտենում է իր երկարաձգված շահագործման սահմանին, և ինչպիսի՞ նոր հզորությամբ այն պետք է փոխարինվի։

Այս հարցում Հայաստանը միաժամանակ բախվում է երեք տարբեր մարտահրավերի՝ միջուկային անվտանգության, էներգետիկ անվտանգության և աշխարհաքաղաքական կախվածությունների։

Եվ հենց այդ պատճառով Մեծամորի ապագայի վերաբերյալ ցանկացած պնդում պետք է ստուգել ոչ թե քաղաքական հայտարարությունների, այլ տեխնիկական տվյալների, միջազգային փորձագիտական գնահատականների, պաշտոնական փաստաթղթերի և էներգետիկ հաշվեկշռի միջոցով։

Հիմնական աղբյուրներ

• ՄԱԳԱՏԷ (IAEA) – Մեծամորի սեյսմիկ անվտանգության և 1988 թվականի երկրաշարժի հետևանքների վերաբերյալ տեխնիկական տվյալներ։
• European Commission / EU – Հայաստանի միջուկային անվտանգության, Մեծամորի ապագործարկման և էներգետիկ դիվերսիֆիկացման վերաբերյալ պաշտոնական դիրքորոշումներ։
• World Nuclear Association – Մեծամորի ռեակտորների պատմություն, տեխնիկական բնութագրեր և Հայաստանի էներգետիկ հաշվեկշիռ։
• ՀՀ կառավարություն – Հայաստանի էներգետիկ համակարգի երկարաժամկետ զարգացման փաստաթղթեր և նոր միջուկային էներգաբլոկի վերաբերյալ ծրագրեր։
• Ադրբեջանի պաշտոնական աղբյուր – Իլհամ Ալիևի 2026 թվականի հայտարարությունը Մեծամորի և տարածաշրջանային էներգետիկ կապերի վերաբերյալ։
• Ազատություն – Մարիա Զախարովայի 2026 թվականի հայտարարությունը Մեծամորի և Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության վերաբեր

Կոլյա Մկրտչյան

Նյութը պատրաստվել է Ապատեղեկատվության հոսքերի մոնիթորինգ նախագծի շրջանակներում

#CivilSocietyCooperation #ishrarmenia #ishrfactheck

Ծրագիրն իրականացվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ